Zwarte Bes

Zwarte bes

De Zwarte bes is geen zwarte vorm van de Aalbes (Ribes rubrum) maar wel een neefje, zeg maar. De zwarte bes heet eigenlijk Ribes nigrum en er zijn, ondanks dat de planten veel op elkaar lijken, een flink aantal verschillen tussen Aalbessen en Zwarte bessen. Verschillen in uiterlijk, maar nog meer verschillen in smaak en ook verschillen in groei, bloei en voedingsbehoeften. Een andere veelgebruikte naam voor de Zwarte bes is zwarte trosbes of cassisbes.

Zwarte bessen zijn als rauwe eetbare bes zeker niet de lekkerste bes; ze hebben rauw een wat bijzondere maar wrange smaak. Daarentegen is ze na verwerking onovertroffen: bessensap, zwarte bessengelei en erg lekker is ook zelfgemaakte zwarte bessenlikeur. Ze zijn dus rauw wel eetbaar maar na koken/bereiden komt pas het heerlijke aroma goed vrij en smaakt ze heel bijzonder. Zwarte bessen bevatten enorm veel vitamine C.

De Zwarte bes is een winterharde struik, geschikt voor een zonnige standplaats (maar in halfschaduw doet ze het hier ook goed). De smaak zou het beste zijn wanneer de bessen goed in de zon hebben kunnen rijpen. De Zwarte bes bloeit in april met kleine bloempjes en daar zit gelijk een klein risico; de bloemen kunnen door nachtvorst worden beschadigd en dat kan de oogst ernstig beïnvloeden. Kijk daarvoor verder bij “Beschermen”.

De bloemen van de Zwarte bes zijn zelfbestuivend en eenhuizig maar kruisbestuiving door insecten komt veel voor en zou een grotere opbrengst opleveren. De oogst volgt eind juni/begin juli.

Bodem en bemesting

In tegenstelling tot nichtje (of neefje, hoe je het ook wilt noemen 🙂 Aalbes heeft de Zwarte bes een flinke bemesting nodig. De grond mag iets zuur zijn maar natuurlijk net al te zuur (op zure gronden kun je jaarlijks een gift kalk geven). De grond moet goed vochtvasthoudend zijn maar kletsnatte grond is ook niet goed. Om die reden plant je een Zwarte bes bij voorkeur in een flink plantgat dat je hebt opgevuld met rijpe compost en goed rijpe oude stalmest. Geef vervolgens jaarlijks (op lichte gronden) of 3-jaarlijks (op zware gronden) een goede organische bemesting.

Zelf geven we koemestkorrels en dat is hier op de vette klei voldoende. In het voorjaar gaat er dan nog wat stalmest met veel stro rond de plant en dat werkt gelijk als een mulchlaag; vochtvasthoudend, geeft langzaam wat voeding af, werkt onkruidgroei tegen.

Pas wel op met stikstofrijke meststoffen: te veel stikstof zorgt voor grote weelderige planten en dat gaat ten koste van de vruchtzetting. Maar bovendien zijn planten die teveel stikstof hebben gekregen meer gevoelig voor schimmelziekten, en daar is de Zwarte bes van nature al wat vatbaar voor.

Planten en rassen

Zwarte Bes bloei

Zwarte bessen worden flinke planten , met een omvang van ruim 1,5 meter, zowel hoog als breed. Er zijn wel een aantal rassen die wat compacter blijven. Van 1 gezonde volwassen plant haal je een opbrengst van zo’n 4- 5 kilo zwarte bessen, de planten kunnen gemakkelijk 10 jaar of nog langer een goede oogst geven.

Foto rechts: de bloemknopjes en bovenin wat open bloempjes van de Zwarte Bes. Je ziet dat het ook wel een trosje is maar niet zo vol en recht als bijvoorbeeld een trosje bloempjes van de Aalbes.

Zwarte bessen groeien niet vanuit 1 stam maar maken juist veel grondscheuten. Plant om die reden de planten een centimeter of 5 dieper dan ze in de pot staan – zo krijg je een goede wortelontwikkeling en komen er voldoende goede sterke scheuten uit de grond. Er wordt ook wel geadviseerd om na het planten van nieuwe jonge planten alle takken tot op 10 centimeter van de grond te snoeien (bij planten in de winter of het vroege voorjaar, de beste tijd om Zwarte bessen te planten). Je zult dat eerste jaar dus geen bessen kunnen oogsten maar de plant stopt dan alle energie in het maken van sterke jonge scheuten. Het jaar daarop zul je daar dan plezier van hebben door een sterke plant met sterke scheuten en een goede opbrengst.

Zwarte bessen dragen (nog een verschil met aalbessen) op het hout dat de vorige zomer is gegroeid. Dat heeft uiteraard consequenties voor het snoeien, lees dat stukje even goed. Alle Zwarte bessen geven hun opbrengst in juli, maar er zijn wat vroegere en latere rassen. Bekende rassen zijn:

Vroeg:

  • Boskoop Giant (prima oogst)
  • Seabrook’s Black

Middelvroeg:

  • Ben More
  • Ben Nevis (goede smaak en opbrengst, wel wat gevoelig voor ziekten)
  • Ben Lomond (zeer goede oogst)
  • Ben Sarek (vrij compact)
  • Blacksmith (vrij compact, goede oogst)
  • Wellington XXX (prima oogst)

Laat:

  • Baldwin (bevat veel vitamine C, redelijke oogst)

Zorg bij je keuze dat je let op eventuele resistentie tegen ziekten: sommige rassen zijn veel gevoeliger voor bepaalde ziekten dan andere rassen. Ik heb eerlijk gezegd geen idee welk ras wij hebben, we hebben eens een jonge plant zonder naam gekocht en ze doet het prima 🙂 De gevoeligheid van de zwarte bes voor ziekten als Amerikaanse kruisbessenmeeldauw, zwarte bessenroest, etc. is ons op ons volkstuincomplex nog nooit opgevallen (zou misschien ook met de zeewind, iets warmere wintertemperatuur, koelere zomertemperatuur, etc. te maken kunnen hebben). Hier is de teelt van zwarte bessen in ieder geval al jaren probleemloos.

Zwarte Bes

Je schijnt zwarte bessen ook als leivorm te kunnen kweken maar dat heb ik zelf nog nooit gezien en dat zal best heel lastig zijn omdat ze op het hout van het vorige jaar bloeien. Ik ken zelf alleen de struikvorm, de afstand tussen 2 struiken moet dan wel minimaal 1,5 meter zijn, gezien de groeikracht van de struiken.

Zwarte bessen zijn ook gemakkelijk te stekken; je kunt jonge scheuten afknippen, schuin met een scherp mes afsnijden en dan eventueel met wat stekpoeder in potgrond met wat zand oppotten. Zelf nog nooit geprobeerd maar de stekken schijnen gemakkelijk te wortelen en daarna ook vrij snel uit te groeien tot een goede plant.

Bescherming

Vogels vinden zwarte bessen soms wel en soms helemaal niet lekker. Er zijn jaren dat we onze struik niet af hoeven te dekken en we gewoon alle bessen kunnen oogsten. Maar er zijn ook jaren dat we half tot eind juni al gebroken takken in de struik zien; een teken dat wat grotere vogels (duiven, kraaien, eksters?) op de struiken landen en de bessen eten. Zodra we de eerste gebroken tak zien gaan we de struik afdekken met een net, want dat is eigenlijk het enige dat helpt tegen de vraat door vogels. Maar er zijn dus ook jaren dat we niet af hoeven te dekken (vogels vinden de bessen niet onaardig maar als er wat lekkerders is eten ze liever dat?, denk ik).

De zwarte bes heeft soms ook bescherming nodig in het voorjaar: de struiken bloeien in april en een goede nachtvorst kan de bloemen beschadigen (en ervoor zorgen dat de oogst behoorlijk in duigen valt). Let daarom tijdens de bloei goed op het weerbericht; als er nog een flinke nachtvorst komt is het raadzaam om in de namiddag of avond de planten te bedekken met bijvoorbeeld jute of dubbelgevouwen vliesdoek. In de ochtend kun je het doek dan weer verwijderen. Zo bescherm je de bloempjes net tegen de vorst en dat kan bij de ontwikkeling van de trossen/bessen positief werken.

Snoeien

Zoals gezegd bloeit de zwarte bes op het hout van vorige zomer. Dat betekent dat je dat hout dus vooral zo min mogelijk moet snoeien. het oudere hout moet je dus vooral wel snoeien want daar zal niet veel oogst meer aankomen. Gelukkig is oud hout gemakkelijk te onderscheiden van het jonge hout: het oudere hout is donkerbruin, het jonge hout is lichtbruin.

Snoei in de winter, het liefst zelfs in de vroege winter, maar ik las ook ergens dat je zelfs ook na de oogst in juli/augustus al kunt snoeien (zoals bij appelbomen ook algemeen wordt aangenomen dat de winter geschikt is voor snoei terwijl dat eigenlijk ook al na de oogst is). Zelf heb ik alleen in de winter gesnoeid en dat ging goed.

Elk jaar snoei je ongeveer een kwart van de oude donkergekleurde takken weg, en dat zo diep mogelijk in de struik. Uiteraard kun je ook “lastige” takken snoeien; die elkaar kruisen, naar binnen groeien, over je looppad uitsteken, etc. Maar laat zoveel mogelijk jong hout intact; daar zal de bloei en oogst aan komen.

Overige teelttips

Zwarte bes 2

Zorg rond de struiken voor een mulchlaag (dat hoeft natuurlijk niet maar het houdt vocht vast en houdt het onkruid tegen). Zelf gebruiken we er stro voor, dat van een manege in de buurt komt en dat werkt eigenlijk prima. Er zit ook nog wat stalmest bij en dat geeft gelijk nog wat voeding aan de plant. Door die mulchlaag kun je niet altijd heel goed zien of er nog wel voldoende vocht in de bodem is, houd er rekening mee dat je in droge perioden regelmatig water geeft want zwarte bessen hebben voldoende vocht nodig. Zelfs op onze vochthoudende klei geven we regelmatig een slok water in de zomer.

Oogst en bewaren

Net als het oogsten van Aalbessen is de oogst van zwarte bessen echt ouderwets handwerk; met emmer en schaar zul je elk trosje af moeten knippen. Aalbessen zijn echter erg gevoelig en scheuren en kneuzen gemakkelijk, daar heb je bij zwarte bessen veel minder last van. Oogst wel alleen de goed rijpe bessen want die zijn het lekkerst, laat trosjes waar nog donkerrode bessen aan zitten vooral nog een paar dagen hangen tot ook die de diepdonkerpaarsblauwe kleur hebben.

De zwarte bessen blijven ook wat langer houdbaar dan aalbessen (2 tot 3 dagen), maar oogsten vlak voor de verwerking blijft uiteraard altijd het beste. ook hier geldt weer; mocht je geen tijd hebben direct iets met de bessen te doen; vries ze dan in;
je kunt er dan later nog sap, saus, jam, gelei van maken. Zwarte bessen zijn zeer geschikt voor het maken van jam en gelei, omdat ze van nature veel pectine bevatten.

Inmaak kruisbessen zwarte bessen in pan

Op de foto het koken van zwarte bessen en kruisbessen voor de inmaak van gelei, het recept ervan kun je op de pagina van de Inmaak vinden.

Die pectine betekent dat je juist met het maken van zwarte bessenlikeur op moet passen; voeg bij het maken van likeur niet gelijk suiker toe aan de alcohol want dat kan zorgen voor het geleren van de bessen. Zelf maak ik zwarte bessenlikeur door de bessen 3 maanden op alcohol te zetten, met de gewenste kruiden. Dan zeven en dan pas de suiker erdoor mengen.