Basilicum

Basilicum Genovenese

De officiële Latijnse naam van Basilicum is Ocimum basilicum. In tegenstelling tot wat men zou denken komt ze oorspronkelijk niet uit Italië (het land van de Basilicum Genovese en pesto), maar uit India, ze is al eeuwen in cultuur en werd ook al door de oude Egyptenaren gebruikt.

Italië is natuurlijk wel “het land van de Basilicum” omdat ze in Mediterrane gerechten zeer goed past en in Italië zeer veel wordt gebruikt.

In de laatste jaren zijn er veel Cultivars gekweekt die allemaal het bekende warme anijsachtige aroma hebben maar die onderling verschillen in bladkleur, bladvorm, smaaksensatie en grootte. Zo heb je nu kleinbladig Basilicum, paarsbladig, grote planten maar ook compacte struikjes, citroenbasilicum, kaneelbasilicum, etc., die allemaal nog steeds de bekende anijsachtige smaak hebben maar daaronder ook nog een ander subtiel aroma hebben.

Al met al is Basilicum een bijzonder smaakvol kruid, maar ondertussen ook nog mooi in de tuin. Op de foto bovenaan de pagina rechts zie je de meest geteelde en meest gegeten Basilicum: Genovese (in jong stadium).

Basilicum Ararat

In supermarkten en groentewinkels kun je wel de meest algemene Basilicum (de Genovese dus) in potjes vinden, handig voor in de winter op de vensterbank, heel lang leven ze meestal niet maar je hebt dan wel verse Basilicum; en die is o zo veel lekkerder dan gedroogde of ingevroren basilicum.

Zelf kun je in de zomermaanden Basilicum uit eigen tuin oogsten en kun je in zadenaanbod ook uit veel leuke Cultivars kiezen (ook erg leuk om verschillende soorten Basilicum bij elkaar te zetten).

Op de foto de Cultivar Ararat, waarbij het blad groen met donkerpaars is.

De zaden zijn vrij klein en glanzend zwart van kleur. Bij het zaaien (wat bij Basilicum heel gemakkelijk en snel gaat) onder de juiste omstandigheden kunnen de zaden binnen 7 tot 10 dagen kiemen. De planten hebben insecten nodig voor de bestuiving, overigens kunnen ook de bloemen van Basilicum worden gegeten: ze zijn een mooie en eetbare garnering maar ook lekker in bijvoorbeeld salades. De zaden blijven, mits koel en donker bewaard, wel 4 tot 6 jaar kiemkrachtig.

Plant

Basilicum is een éénjarige, niet winterharde plant. De verschillende variëteiten worden zo tussen de 30 en 100 centimeter groot, afhankelijk van de Cultivar. Ze houdt veel van warmte, zowel bij de opkweek als tijdens de groei en de bloei. Vanaf ongeveer juli/augustus wil ze eigenlijk gaan bloeien, en zoals eerder gezegd zijn ook de bloemen eetbaar. Ook tijdens de bloei kun je de blaadjes gewoon blijven plukken en gebruiken. De smaak van de bladeren is warm, bijna zoetig, anijsachtig en past heel goed in gerechten met tomaten, lichte vleessoorten als kalf en kip, in salades, soepen, sauzen, etc.

Basilicum Siam Queen bloem

Bedenk daarbij altijd dat de smaak van Basilicum het best is als ze vers is en kort voor het einde van de bereiding wordt toegevoegd, dus niet te lang mee laten sudderen/koken. Foto: Basilicum Ararat in bloei.

Teeltwijzen en rassen

Gezien het feit dat Basilicum gek op warmte is doet ze het inderdaad ook het best in de kas.

Ik zaai haar elk jaar in een hoekje in de kas en dan kan ik van eind mei tot ver in september constant verse blaadjes oogsten. Als je haar buiten wilt telen zul je haar het warmste, zonnigste en meest beschutte plekje moeten bieden dat je hebt. Je kunt de grond voor het planten wat opwarmen door er 3 weken voor het planten wat zwart plastic op te leggen. Maar in pot doet Basilicum het natuurlijk nog wel beter, op een warm en zonnig terras warmt de pot en dus de plant lekker op.

Naast de meest bekende “gewone” (maar dan ook erg lekkere) Basilicum Genovese, bestaan er nog een aantal leuke en interessante rassen. Onze favorieten:

  • Dark Opal (met donkerpaars blad en paarse bloempjes; lekker en ook nog erg mooi)
  • Siam Queen (Thaise Basilicum, kruidiger en wat sterker van smaak)
  • Spice Globe (compacter, kleinere blaadjes, beter bestand tegen regen en wind en daardoor zeer geschikt voor buitenteelt)
  • Purple Frills (erg mooi; groot blad dat donkerpaars en gefranjerd is, wel wat “zwakker” en daardoor beter voor de kas)
  • Slabladige Basilicum (met heel veel, en heel groot blad, met prima smaak, handig voor grote hoeveelheden pesto)
  • Ararat (met donkergroen blad met een blauwige waas, roze bloempjes, en prima smaak en aroma, groeikrachtig)
  • Blue Spice (een bijzonder en kruidig aroma, niet geschikt voor pesto maar bijna een “toetjes-basilicum”, zoet, kaneelachtig, vleugje vanille en anijs natuurlijk)

Basilicum slabladig

Verder zijn er nog soorten als kaneelbasilicum (met een hint van zoete kaneel in het aroma), citroenbasilicum (met inderdaad dus iets fris en citrusachtigs), etc., etc. In 2012 teelde in de Mrs. Burns Lemon, de mest citroenachtige van alle citroenbasilicums (bijna meer citroen dan basilicum en daardoor erg lekker in Thaise gerechten, curry’s, maar ook in thee en toetjes. In 2013 ga ik Subja telen, een Basilicum met naast anijs ook een hint van kaneel, vanille, ook een echte ‘toetjes’-basilicum (ik wil haar voor de thee gaan gebruiken).

Er komen steeds meer Cultivars bij, allemaal lekker, maar sommige soorten hebben meer of minder warmte nodig, worden hoog of blijven vrij laag, hebben een wat zachtere of juist sterkere smaak, etc. Kijk wat je wilt voor welk doel (kas, tuin, potteelt, etc.) en experimenteer vooral ook eens meerdere soorten bij elkaar te zetten.

Op de foto de cultivar Slabladige Basilicum, met extra veel en extra groot blad.

Naast een paar leuke nieuwe soorten telen we hier (op aanraden van een vriend van Italiaanse origine) de Genovese elk jaar, voor de grote opbrengst……en voor de pesto 🙂

Bodem en bemesten

Basilicum maakt veel blad en heeft daardoor graag wat extra stikstof. Ook een goede basisbemesting is van belang, spit vooral wat oude stalmest of compost onder in het voorjaar, hetgeen zorgt voor een betere grondstructuur/voldoende humus, en daardoor een betere afwatering. Een paar weken voor het planten kun je dan nog bemesten met bijvoorbeeld koemestkorrels of een klein handje bloedmeel. Mocht je geen bezwaar hebben tegen kunstmest kun je wat 12-10-18 geven en tijdens de groei een heel kleine gift chilisalpeter of andere stikstofrijke kunstmest.

Basilicum Ararat zaailingen

Opkweken

Basilicum kiemt snel, mits de temperatuur hoog genoeg is. Bij ongeveer 20-22 graden kiemt ze binnen 1 week. Ik heb haar zelf eens als een testje in een propagator gezaaid, bij 28 graden, ze kiemde toen binnen 3 dagen.

Op de foto zaailingen van de Cultivar Ararat, je kunt dan de donkerpaarse kleur al zien op de eerste 2 echte blaadjes (grappig dat de 2 kiemblaadjes altijd gewoon groen zijn).

Zaai ze niet te vroeg, omdat ze zo snel kiemt en net zo snel groeit is dat niet nodig en je krijgt bij te vroeg zaaien vaak iele, dunne, ziekelijke zaailingen omdat Basilicum nu eenmaal veel licht nodig heeft. Bovendien zit je dan met groter wordende planten in te kleine potjes te wachten want Basilicum mag pas na 12 mei (IJsheiligen) naar buiten.

Zaai haar dus liever zo rond eind maart of in april (of zelfs mei) voor, in potgrond die je met een kwart deel grof zand hebt verluchtigd, en zaai de zaden niet dieper dan 1/4 centimeter, dek af met wat vermiculiet, perliet of zand. Zet het zaaisel in een warme vensterbank met zon en binnen een week staan de zaailingen dan al boven. Zorg dat de temperatuur ook na de kieming vrij hoog blijft, het liefst zo rond de 18-20 graden overdag.

Nadat het tweede bladpaar is verschenen kun je de zaailingen verspenen, gebruik dan licht opgewarmde luchtige goed vochtige potgrond. De wortelkuit mag zeker niet uitdrogen, Basilicum is erg gevoelig voor droogte, ze gaat dan heel snel slap hangen. Niet kletsnat natuurlijk maar de potgrond wel goed vochtig houden.

Ik zelf zaai Basilicum graag in zaaitrays en verspeen niet maar plant de plugjes waarin ik per plugje 4 of 5 zaden in heb gezaaid in hun geheel in een 9-centimeter potje. Zo krijg je per potje een toefje zaailingen, genoeg om een mooi, vol bosje te vormen, en niet teveel zodat de zaailingen elkaar nou ook weer niet gaan verdringen.

Planten

Basilicum Blue Spice bloem

Plant de planten dus niet uit voor 12 mei (IJsheiligen), en zoek voor de plant een warm, zonnig en beschut plekje als je geen kas hebt (in een kas plant je ook zo rond 12 mei uit, het eerste de beste nachtvorstje is funest voor Basilicum). In een kas plant ik de zaailingen vrij dicht bij elkaar, een bosje bij elkaar houdt de slappe stengels wat beter bij elkaar en overeind, op 15 x 15 centimeter staan ze best goed in de kas, buiten mogen ze iets ruimer omdat ze daar wat kleiner en breder groeien (ook uiteraard weer allemaal afhankelijk van de vorm en grootte van de Cultivar).

Op de foto blad en bloem van de Cultivar Blue Spice, met niet alleen anijs in het aroma, maar ook iets kruidigs van vanille, kaneel en kardemom.

Houd altijd in de gaten of er water gegeven moet worden, Basilicum staat niet graag droog. Geef ook hier, zeker in het begin, licht opgewarmd water (zet in de ochtend alvast een gieter water in de zon).

Teeltzorgen

Basilicum maakt veel blad, en dat wil je ook graag want dat is wat je oogst. Het kan handig zijn wat stokken te plaatsen om het omvallen van de slappe stengels tegen te gaan, maar dat hangt af van standplaats en Cultivar. Geef, zoals gezegd, regelmatig water.

Oogst en bewaren

Basilicum Crimson King 1

Op de foto Crimson King. Geweldig, met de smaak van een Genovese-type, maar dan heel donkerpaars van kleur (voor een erg lekkere, maar ook bijzonder gekleurde pesto).

Je kunt Basilicum (helaas) maar heel kort bewaren. Oogst het vooral zo laat mogelijk, vlak voor je het gaat gebruiken, dan is ze nog stevig en is het aroma het best. Ze wordt vrij snel na de oogst slap, je kunt dat wat tegengaan door de slappe blaadjes een kwartiertje in ijskoud water te leggen, ze verliest dan helaas wel wat van haar frisse uiterlijk en aroma. Het beste is nu eenmaal om te plukken en direct te gebruiken.

Een inmaakvorm ken ik niet voor Basilicum maar ik maak wel graag zelf in de zomer een soort droge Pesto; van een paar handen vol Basilicumblad, 2 teentjes knoflook, een hand vol drooggeroosterde pijnboompitjes en wat Parmezaanse kaas. Ik voeg dan maar weinig olie toe zodat je een zeer dikke Pesto krijgt en die Pesto doe ik in miniporties in aluminiumfolie (plakje aluminiumfolie dubbelvouwen, flinke koffielepel dikke pesto erop, horizontaal en vervolgens nog een keer verticaal dichtvouwen en dan in de diepvries. Zo kun je de hele winter bij het maken van bijvoorbeeld tomatensoep of een pasta zo’n pakje Pesto openmaken en aan het einde van de bereiding toevoegen voor toch een lekker Basilicum-aroma. Niet ideaal maar toch best lekker, en zeker wel driekwart jaar lekker vanuit de vriezer!

Je kunt Basilicum ook drogen, maar luchtdrogen lukt niet, daarvoor bevat ze teveel vocht. Ik droog wel blaadjes in het droogapparaat (Stockli), dat gaat goed maar het aroma is niet meer wat het was bij de verse Basilicum. Misschien dat juist daarom  Basilicum ons ook zoveel aan de zomer doet denken, omdat ze dan, in verse vorm, op haar best is.

Zaadteelt

Basilicum Mrs Burns Lemon 1

Op de foto Basilicum Mrs. Burns Lemon, de Basilicum met het sterkste citroenaroma dat ik ken.

Basilicum heeft insecten nodig voor de bestuiving en ze kruist heel gemakkelijk met de andere Cultivars. Zorg voor zaadteelt voor een flinke afstand tussen 2 Cultivars (of teel maar 1 soort per jaar). Als de bloemen verdrogen kun je de zaden al zien zitten. Oogst ze voorzichtig en op tijd want de zaden hangen losjes in hun hoesjes en vallen gemakkelijk. Laat de zaden een paar dagen goed drogen.

Nog een tip: Peter Bauwens heeft een erg leuk boekje geschreven over Basilicum; met handige informatie, veel mooie foto’s van diverse Cultivars, etc. (zie De Nieuwe Tuin). Hij verkoopt ook van een flink aantal Cultivars zaden.