Pompoen

Pompoenen op rij

In dit geslacht vind je zowel sier-, eetbare en echt lekkere soorten, en dan in allerlei vormen en kleuren. Pompoen is een verzamelnaam voor heel veel soorten. Bedenk dus eerst wat je wilt (eetbaar, sier, klein of groot, lang houdbaar)? Ik heb heel vaak pompoenen geteeld voor de sier, een tuin vol kleur in de herfst. Pas sinds kort heb ik ook het culinaire plezier van pompoenen ontdekt, sindsdien houd ik het bij een beperkt aantal soorten die echt lekker zijn.

Je komt pompoenen in veel keukens tegen, en je kunt er veel mee doen; soep, roosteren, frituren, bakken en je kunt er ook inmaak van maken (zoetzuur, chutney). Net als bij courgettes zijn de bloemen van pompoenen eetbaar, ze smaken een beetje poederig en neutraal en door hun grootte zijn ze zeer geschikt om te vullen. En van pompoenen zijn ook de zaden (pompoenpitten) eetbaar, ze worden geroosterd over bijvoorbeeld salades gegeten.

Plant

Bedenk van tevoren wel dat de pompoen (een beetje afhankelijk van het ras) veel ruimte inneemt; ze lijkt wel wat op de plant van courgette (waar ze ook zeer nauw familie van is) maar in tegenstelling tot de courgette is de pompoen wel rankend, waardoor ze veel meer ruimte nodig heeft. De planten kunnen kruipen en je moet dan per plant ongeveer 2 vierkante meter ruimte rekenen. Maar ze kan ook klimmen, met ranken kan ze zich vastmaken aan gaas, aan stokken lukt dat minder goed. Op die manier neemt ze uiteraard aanzienlijk minder ruimte in beslag, al zul je af en toe nog wel een rank die over de grond wil kruipen een handje het gaas op moeten helpen.

Teeltwijzen en opkweek

Wij zaaien het liefst Pompoenen rond half april in de koude kas voor, maar zaaien kan dan natuurlijk ook binnenshuis. 1 zaadje per potje vinden wij prettig en we gebruiken er een mix van 3/4 deel potgrond en 1/4 deel grof brekerzand voor: de zaden van pompoenen zijn gevoelig voor rot door te natte grond. Door de zaden verticaal in de grond te steken, en dus een luchtig grondmengsel te gebruiken is er minder kans op rotten van de zaden. We geven de zaaisels het liefst maar 1 keer water en wachten dan tot de zaden kiemen (als het echt heel zonnig en droog is zul je natuurlijk wat water bij moeten geven maar doe dit matig!). Bij ongeveer 20°C gezaaid kiemen de zaden al binnen een week.

Als het plantje zich ontwikkelt is wat meer water nodig uiteraard, zodat de zaailingen kunnen groeien, pompoenzaailingen groeien snel en maken ook dan al gelijk relatief fors blad. Als de zaailingen 2-3 echte bladeren hebben wordt het tijd ze uit te planten (mits na 12 mei; IJsheiligen). Pompoenen houden van een warme en beschutte plaats.

Pompoen Queensland Blue

Rassen

Pompoenen vind je in allerlei kleuren, vormen en grootte. Je kunt ze grofweg verdelen in een aantal groepen:

Cucurbita maxima

Brengt grote vruchten voort van meer dan 10 kilo, helaas matig van smaak en niet zo heel lang te bewaren. Voorbeelden: Gele Centenaar, Big Max, maar bijvoorbeeld ook de Atlantic Giant die vaak wordt gebruikt in wedstrijden (het recordgewicht van deze pompoen staat op meer dan 500 kilo, hetgeen in Nederland waarschijnlijk nooit gehaald kan worden hoor).

De cucurbita maxima heeft in haar groep ook kleinere vruchten (1-10 kilo). Smaak, kleur en vorm kunnen behoorlijk verschillen, maar de meeste zijn qua smaak beter dan de grotere soorten (voller, zoeter, vaster vruchtvlees). Doordat ze een lager vochtgehalte hebben bewaren ze vaak een stuk beter. Voorbeelden: Hokkaïdo, Hubbard, Uchi Kuri, Marina di Chioggia, Queensland Blue, etc. Wij vinden zelf de Green Hubbard, Blue Hubbard en Orange Hubbard erg lekker, maar vorig jaar hadden we de Queensland Blue (foto hierboven, ook erg lekker, oranje zoet vruchtvlees, lang bewaarbaar ook). Ze had echter één nadeel: de schil is heel hard en die mooie ribben zijn zeer decoratief maar om te schillen is dat wel een zwaar en tijdrovend werk.

Cucurbita moschata

Deze pompoenen zijn aantrekkelijk door hun fijne zachte, soms wat nootachtige smaak. Ze zijn niet zo groot (0,5-5 kilo) en allemaal redelijk goed bewaarbaar (maar niet zo lang als de kleine C maximasoorten). Voorbeelden: Butternut, Black Futsu, Long of Naples, Kikuza, etc. De Butternut vinden we zelf heel prettig: toch nog vrij lang bewaarbaar, maar een dunne schil die gemakkelijk te schillen is, en prettig zachtzoet vruchtvlees, zeer geschikt voor soep.

Cucurbita pepo

De Courgette behoort tot deze groep. Maar daarnaast zijn er ook nog wat soorten pompoenen. Deze planten ranken meestal wel maar worden toch vaak minder groot, de pompoenen zijn minder lang houdbaar en niet groot van formaat. Soms is het verschil tussen courgettes en de pompoenen uit deze groep heel klein. Voorbeelden zijn Delicata, Jack Be Little, New England Sugar Pie, Sweet Dumpling, etc. De New England Sugar Pie hebben we in 2011 gezaaid, heeft een lekkere, zachtzoete smaak, mooie, handzame pompoenen (1 tot 2 kilo), en een prima opbrengst, haar enige nadeel is dat ze niet zo heel lang houdbaar is.

Cucurbita mixta

Niet erg grote en vaak langwerpig gevormde pompoenen die vooral in Amerika erg populair zijn, ook deze pompoenen zijn minder lang houdbaar. Voorbeelden zijn Cushaw Green Striped, Big White Crookneck, Black Sweet Potato, Hopi, Delicata, Jack Be Little, Sweet Dumpling, etc.

Spaghettipompoen 1

Dan tot slot nog even iets over de pompoen die we in 2012 voor het eerst zaaiden; de Spaghettipompoen. Iets bijzonders, het vruchtvlees is draderig (eerder als vermicelli dan spaghetti). Lekkere, zachtzoete smaak, geel vruchtvlees. Je kookt de pompoenen in geheel, ongeveer een half uur, en dan snij je ze open, verwijder de zaden en haal het draderige vruchtvlees eruit voor verdere verwerking. Of halveer de pompoen (zoals op de foto), pompoenpitten verwijderen, leg met de snijvlakken naar beneden op een bakplaat waar je een centimeter water in doet. Half uurtje op 180 graden, en ook dan het draderige vruchtvlees eruit halen voor verdere verwerking. Leuk om even snel te roerbakken met knoflook, uitje, pepertje, peterselie (en dan lekker veel geraspte Parmesan erover :-)). Maar als je haar toevallig te lang hebt gekookt (en de draden te zacht zijn geworden) ook gewoon prima voor de soep/puree.

Zaaitabel en plantafstand

Pompoen tabel

Bodem en bemesting

Pompoenen groeien op alle gronden, behalve op lichte zure zandgrond. Hier planten we ze heel gemakkelijk: we graven een flink gat, gooien dat vol met oude stalmest en compost, daarna de grond er weer op (waardoor je ook een soort bergje krijgt), en daarin planten we de pompoenzaailing. Vervolgens geven we een paar weken voor het planten nog een handje samengestelde organische mest (zoals bijvoorbeeld Culterra of DCM groentemest)  per “berg”. Het bergje zorgt dat de pompoenplant lekker warm en niet te nat geplant wordt. Gaat eigenlijk al jaren goed zo. Pompoenen groeien trouwens ook graag op een composthoop, en kunnen die dan ook volledig begroeien (handig en decoratief wanneer je een compostbak lelijk in je siertuin vindt!).

Galeux d'Eysines, grote pompoenen met lekker zoet vruchtvlees
Galeux d’Eysines, grote pompoenen met lekker zoet vruchtvlees

Teeltzorgen

In het begin is wieden belangrijk, maar let ook op water geven in droge perioden; grote planten als pompoenen hebben relatief veel water nodig. Je hoeft verder niet te snoeien, leid ranken die over paden dreigen te gaan kruipen de andere kant op, maar ook het afknippen van een stuk rank dat in de weg ligt kan prima. In natte zomers is het wellicht handig om de pompoenen die zich hebben ontwikkeld op wat stro of een plankje hout of zo te leggen waardoor de pompoenen tot de rijping vrij droog liggen: als ze echt op kletsnatte grond liggen is rotting mogelijk, ook omdat slakken dan wel aan de schil willen gaan eten. Wonden aan pompoenen in het algemeen zorgen er zowiezo voor dat een pompoen niet lang meer bewaarbaar is kan gaan rotten.

Pompoenen 2

Oogst

De oogst van pompoenen valt ongeveer in september/oktober (behalve sommige soorten uit de Cucurbita pepo- en mixta-groep; sommige soorten daarvan eet je juist jong in plaats van volledig afgerijpt – vaak wordt dat vermeld op het zakje zaden). Te vroeg geoogst smaken de anderen, de echte “bewaarpompoenen” flauw en ze bewaren dan ook slecht.

Pompoenen kunnen niet tegen nachtvorst, voor die tijd moeten ze geoogst zijn en vorstvrij liggen. Of een pompoen rijp is kun je zien aan de steel van de vrucht; als deze rimpelig wordt, droge groeven of barstjes gaat vertonen (kurkachtig) is de pompoen rijp. Ook moet de pompoen keihard aanvoelen en hol klinken als je er op klopt, sommige soorten verkleuren ook bij het rijpen. Snijd de stengel door op ongeveer 5 centimeter van de vrucht. Vruchten die worden geoogst zonder stukje steel rotten sneller.

Bewaring

Afgezien van de C. pepo- en de C mixta-groep, die juist soms slecht bewaren: rijpe onbeschadigde pompoenen van de maxima en moschata groep zijn goed te bewaren. Laat de pompoenen eerst goed drogen op een luchtige plaats. Na 2-3 weken drogen breng je ze naar een droge ruimte met een ideale temperatuur van 8-12°C. Daar opgeslagen kan een goede bewaarpompoen dan tot wel in het voorjaar goed blijven.

Zaadteelt

Pompoenen kruisen zeer gemakkelijk. Volgens het Ecologisch Handboek van Velt kruisen alle pompoenrassen en ook pompoenspecies met elkaar, maar kruisen ze ook nog met andere komkommerachtigen. Volgens het boek “Seed to Seed” van Suzanne Ashworth kruisen pompoenrassen binnen een species heel gemakkelijk met elkaar maar kruisen species onderling niet, en kruisen ze dus ook niet met andere komkommerachtigen. Onze ervaring is echter dat alle pompoenen en courgettes heel gemakkelijk kruisen, zowel de rassen onderling als ook de verschillende species met elkaar, en ook over grotere afstanden van meer dan 100 meter.

Om raszuiver zaad te kweken moet je dus kruisbestuiving voorkomen: houd minmaal 750 meter ruimte tussen 2 rassen/species aan of bevrucht met de hand: bind rond de vrouwelijk bloemen wat fijn gaas. Als de bloem open gaat, neem je het gaas weg en wrijf je de meeldraden van een mannelijke bloem over de stamper van de vrouwelijke bloem. Hierna breng je het gaas weer terug rond de bloem tot deze verwelkt is.

Doe dit met meerdere bloemen tot je merkt dat 2 of 3 vruchten zich beginnen te ontwikkelen. Laat deze pompoenen volledig afrijpen. Haal bij het opensnijden van de pompoen de zaden er uit, was en droog ze en laat ze daarna nog een week op een bordje nadrogen. Oogst alleen de bolle volgroeide zaden, gooi de platte en kleine zaden weg, die zijn “loos”.