Tomaat

Tomaat assortiment 2011

De tomaat komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika, daar kan ze bijna wel als onkruid worden beschouwd, omdat ze in dat warme klimaat een ernorme groeikracht heeft. Hier kan ze er trouwens in de kas ook wat van hoor; als je een stamtomaat niet goed dieft kun je na een paar weken al een wirwar van stengels en blad krijgen waar je nog lastig uitkomt.

Plantkundig gezien staat ze zeer dichtbij de aardappel: beiden zijn dan ook bevattelijk voor dezelfde schimmel (Phytophtora infestans) en kunnen elkaar daarmee ook besmetten (zie verder daarover bij Teeltzorgen).

Alle delen van de tomatenplant bevatten het giftige solanine, behalve de rijpe vruchten. De vruchten zijn geschikt voor zowel koude als warme bereidingen, naast veel vitamine C is ze een bron van kalium, en bevat een tomaat ook lycopeen, een stof die mogelijk een rol speelt bij de bescherming tegen kanker. Tomaten zijn altijd lekker: hartig, zoet, fris, rauw, gekookt, soep, puree, gebakken, in de oven, gedroogd, inmaak zoals chutney, zoetzuur, etc., de mogelijkheden zijn enorm en alleen daarom al is ze populair.

Wij zelf vinden de tomaat het grootste gewin van een eigen volkstuin; de smaak van eigen tomaten is zo veel lekkerder dan van tomaten uit winkels dat bijna alleen mensen die ook zelfgeteelde tomaten uit eigen tuin eten begrijpen wat ik bedoel. Ze is zeker niet de makkelijkste soort om te telen, maar ik kan iedereen de eigen teelt van tomaten zeer aanraden, alleen al voor de smaak!

Teeltwijzen

Tomaat Gardeners Delight tros

De teelt onder glas de beste manier om elk jaar een goede oogst tomaten te hebben, maar tomaten kunnen wel degelijk ook buiten gekweekt worden. Voorwaarden zijn een niet te natte zomer, natuurlijk een plaatsje voor haar dat zonnig en beschut is, en de keuze voor een ras dat vroeg genoeg en dus geschikt is voor buitenteelt.

Op de foto Gardener’s Delight, een erg lekker tomaatje, geschikt voor zowel de buitenteelt als de teelt in de kas.

De vroegheid van een ras wordt bepaald door het aantal dagen te tellen dat een tomatenplant erover doet om van uitgeplant te worden (in mei, in de volle grond of in de definitieve grote pot) tot de oogst van de eerste rijpe tomaat. Een ras dat er minder dan 70-75 dagen over doet om van uitplanten tot rijpen te komen is een ras dat mogelijk geschikt is om buiten te telen. Alle rassen die meer dan 75-80 dagen nodig hebben zijn vooral geschikt voor onder glas omdat de oogst buiten dan na de zomer zou vallen en dan wordt het weer al weer slechter, zijn er meer kansen op ziekten, etc.

vollegrondsteelt en kasteelt

Als de zomer koud en nat is groeien tomatenplanten niet goed en dan komt het grote woord “Phytophtora” om de hoek kijken. Dit is een schimmel die zich door de lucht verspreid en zeer besmettelijk is voor vooral tomaten en aardappelen. Om de kans van slagen op een goede oogst van lekkere tomaten van gezonde planten te vergroten kunnen zelfgemaakte windschermen en afdakjes de planten beschermen tegen de weersinvloeden en zo de kans op een goede oogst vergroten.

Met de teelt onder glas ben je veel minder afhankelijk van het weer. De zekerheid op een goede oogst is een stuk groter, en ook het aantal te oogsten tomaten per plant is hoger.

Rassen

Tomaat assortiment 2011 2

Er is waarschijnlijk geen andere groente waarvan zoveel rassen worden aangeboden, ik zag laatst op een Franse website een opsomming vanmeer dan 12.000 rassen! Er zijn hybriderassen en zaadvaste rassen (waaronder de bekende “Heirloom” tomaten). De Heirloom tomaten zijn zaadvaste rassen, die soms al tientallen jaren of zelf meer dan een eeuw oud zijn, en komen vanuit bijvoorbeeld Rusland, Amerika, Polen, etc.

In de beroepsteelt worden vooral de F1-hybride-rassen gebruikt; allemaal met zoveel mogelijk gelijke eigenschappen: rood, rond, uniform van kleur, geur, smaak en vorm, grote opbrengst, ziekteresistent, jong te plukken, scheuren niet, lang te bewaren, etc. Een groot deel van de zaadvaste rassen is echter helemaal niet rood, er zijn heel veel interessante zaadvaste rassen. Je kunt ze onderverdelen in vormen:

  • ronde tomaat
  • paprikatomaat (semi-hol)
  • vleestomaat (groter en vleziger)
  • cherrytomaat (“snoeptomaatjes” worden ze tegenwoordig ook wel genoemd)
  • romatomaat (ovaal tot langwerpig, vaak zeer weinig sap, zeer geschikt voor soepen, sauzen en inmaak)
  • cocktailtomaat (qua formaat en smaak tussen een cherry en een ronde tomaat in)

Tomaat Green Sausage

Maar er zijn ook “tussenvormen”, zoals romacherry’s, bestomaatjes, grotere cocktailtomaten, buidelvorm, citroenvorm, eivorm, etc.

Op de foto rechts een bijzonder mooie tomaat: Green Sausage, een romatomaat met in rijp stadium groen vruchtvlees en van buiten gestreept olijfgroen met heldergroen.

Daarnaast kun je de tomaten ook onderverdelen in groeivormen, want er zijn:

  • stamtomaten (grootste groep, groeien aan de hoofdstam, moeten gediefd worden)
  • struiktomaten (hoeven niet gediefd te worden, vormen een struik, deze kunnen dan weer verschillen in grootte en hoogte)
  • semi-struikvorm (hebben sterk de neiging om een struik te vormen maar kunnen met wat handigheid ook wel als een wat lagere stam gekwwekt worden)
  • dwergtomaat (niet dieven, wordt niet hoger dan zo’n 40 centimeter, zeer geschikt voor potteelt) Op de foto rechts Andrina, een dwergtomaat, het plantje wordt niet hoger dan zo’n 25 centimeter.

Tomaat Andrina plant

En vervolgens zijn er in alle bovengenoemde varieteiten tomaten in kleuren als crème, rood, geel, oranje, rozerood, groen, purper, bruin en alles daar tussenin zit. En dan zijn er ook nog bicolors (zoals geel met een rode marmering), en kleuren met op de schil streepjes of spikkels in een andere kleur.

Er zijn zelfs ook wat tomaten die geen gladde schil hebben maar die heel subtiel een bijna perzikachtige huid hebben. Voor elk wat wils dus :-)

Onze “aller-favorietste” rassen (tot nu toe, want we willen nog o-zo veel soorten proberen die we nog niet hebben gehad)

  • Gardener’s Delight (vroege rode cocktailtomaat met geweldige smaak)
  • Black Zebra (zeer mooie tomaat, donkerpaarsbruin met groene streepjes)
  • Coeur de Boeuf (rozerode grote hartvormige tomaat, zeer vlezig, sappig, smakelijk)
  • Costoluto Genovese (rode tomaat met ribben, mooi, vroeg en lekker)
  • Green Giant (groene grote zeer sappige friszoete tomaat)
  • Ida Gold (40 cm hoog struikje, daardoor ook leuk voor potten), met geeloranje ronde tomaten, lekker zoet)
  • Ilka (gele cherrytomaat met een enorme opbrengst)
  • Pineapple (geel met rode marmering, grote zeer sappige zoete vleestomaat)
  • Plum Lemon (vorm en kleur van citroen, mooi, lekker fris, prima opbrengst)
  • Sunray (zeer zoete, sappige knaloranje tomaat met prima opbrengst)
  • White Tomesol (cremekleurig, vleestomaat, prima opbrengst, frisse smaak)
  • en zo kan ik nog wel 50 soorten opnoemen……….. :-) Als je meer rassen wilt zien, kijk dan eens op de pagina met de Database van zelfgeteelde rassen.

Bodem en bemesting

Tomaten groeien op elke grondsoort en ze groeien altijd snel. Omdat ze flinke planten maken en niet alleen diep wortelen maar ook een breed uitwaaierend wortelgestel hebben vinden ze een goede bodembewerking erg prettig. Wij spitten elk jaar in de winter flink wat stalmest met stro onder zodat de grond lekker los en luchtig wordt.

Een paar weken voor het planten geven we dan nog een klein handje koemestkorrels, maar dat doen we slechts eens per 2 of 3 jaar. Geef vooral een niet al te stikstofrijke meststof want dat zorgt voor heel veel blad en stelen maar wat zwakkere planten die ook nog eens slecht vruchtzetten. Komend jaar geven we voor het eerst ook eens wat kali; het zou de smaak verbeteren (ik kan me bijna niet voorstellen dat dat nog beter kan, maar je weet nooit :-) en het zou de vruchten ook beter houdbaar maken.

Zaaitabel en Plantafstand:

Tomaat tabel

Standplaats

In de kas

In de kas is het allemaal wel gemakkelijk – de tomatenplanten staan er droog en zeer warm. Vroeger kalkten we de ramen wit om verbranden te voorkomen, de laatste jaren zijn we erachter gekomen dat ook zonder witgekalkte ramen de tomatenplanten prima groeien. Maar onze ervaring daarbij is dan wel dat het zonder kalken in de kas zo warm kan worden en de zon er zo fel kan branden (bijna als een vergrootglas), dat de luchtvochtigheid zo hoog is dat de vruchtzetting niet altijd even goed is (door de hoge luchtvochtigheid kan het stuifmeel klonteren en dan kan het niet op de stamper vallen). Zelf hebben we jarenlang wel gekalkt, in 2008, 2009 en 2010 niet, maar sinds 2011 hebben we besloten het toch voortaan maar weer wel te doen, onze ervaring met kalken is toch beter dan zonder kalken (betere vruchtzetting en dus meer opbrengst).

Wat je zelf in je kas wilt, zul je dus ook zelf een beetje moeten inschatten en ervaren, het is maar wat je mooi vindt, handig vindt, etc. Onze kas staat op de volkstuin, in de volle brandende zon zonder enige beschutting, de deur is open als we er zijn maar anders is de deur op slot. De ramen staan natuurlijk wel altijd open. Als je een kas bij huis hebt kun je wellicht veel meer luchten door de deur op warme dagen open te zetten. Of misschien heb je wat schaduw op een deel van de dag. Daar rekening mee houdend kun je ervoor kiezen om wel of niet, en dan geheel of gedeeltelijk te kalken.

Tomaat verbrand

Als je besluit niet te kalken, of gedeeltelijk te kalken: jonge tomatenplantjes kunnen eerst nog wel eens last krijgen van bladverbranding door de felle zon in de kas. De overgang van het relatief donkere huis naar de zonovergoten kas is natuurlijk erg groot – daarom zet je planten in huis zo zonnig mogelijk, en breng je de planten het liefst over in een week dat het vooral bewolkt is zodat de zaailingen kunnen wennen aan de hoeveelheid licht en later zon). Op de foto rechts zie je verbrand blad.

Dit geldt overigens ook voor de teelt buiten: als je tomatenzaailingen vanuit het relatief donkere huis in warme zonnige week in mei in de brandende zon zet, kan ook het blad verbranden (met dan ook nog dank aan een wat uitdrogende wind). Dus ook buitentomaten worden geplant in een wat bewolkte week (of zet de potten met zaailingen eerst een ruime week op een halfbeschduwde plaats voor ze de zon in gaan).

Zolang het niet te erg/te veel wordt kun je gewoon de verbrande bladeren wegknippen (want ze verschrompelen helemaal). Als het echter te erg wordt heeft de plant niet genoeg blad meer om nog voedingsstoffen op te kunnen nemen; je zult dan tijdelijk een vliesdoek of iets dergelijk moeten ophangen zodat ze eerst kan herstellen, of moeten besluiten alsnog te gaan kalken. Zelf hebben we zelden of nooit last van verbrand blad; in de juiste tijd (met een weekje regenachtig of bewolkt weer) overbrengen werkt gewoon heel goed.

Kas 3 gekalkt

Voor de mensen die wel willen kalken: tegenwoordig is er Temperzon, een kalkmiddel dat je aan de buitenkant met een kwast aanbrengt; het heeft de prettige eigenschap dat het wit is bij droog en zonnig weer en de zon dus uit de kas houdt. Als het regent wordt Temperzon echter juist doorschijnend, en dat is handig omdat je juist dan wel alle licht op de tomatenplanten wilt dat er is. Na de regen droogt de Temperzon weer op en wordt het weer wit. Een goede laag gaat zeker wel 2 of 3 jaar jaar mee. Je kunt het in blikken (zoals verf) kopen, voor rond de 10 euro (en zo’n blik gaat voor 1 kas van 6 x 3 meter zeker wel een paar jaar mee). Op de foto zie je onze kas die gekalkt is. We kalken slechts 2 van de 4 verticale zijden (de kopse kant en de zijkant die de meeste zon krijgen).

Ik zie ook wel dat het niet heel erg mooi is. Maar wel nuttig :-). Mocht je liever niet willen kalken, maar toch ook wel wat schaduw in je kas willen creëren: je kunt natuurlijk ook andere dingen verzinnen die zonlicht tegen kunnen houden, zoals vitrage of vliesdoek voor de ramen spannen.

Buiten

Tomaat Besser buiten plant 1

Buitentomaten verlangen het zonnigste plekje dat je ze kunt bieden, het liefst ook beschut tegen veel wind. Maar een beetje wind kan dan wel weer fijn zijn zodat de planten na een regenbui snel op kunnen drogen.

Op de foto zie je de vroege stamtomaat Besser, voor de kas (lekker warm en beschut, krijgt wat stralingswarmte in de rug van de kas).

Zoals al eerder gezegd is elke hulp tegen weersinvloeden welkom. Dat kan een dakje tegen de regen zijn, wat vliesdoek tegen de koude in de nacht, etc. En kies dus voor de buitenteelt rassen die vroeg en daardoor geschikt voor buiten zijn (minder dan 70-75 dagen in teeltduur, zoals je dat in catalogi vaak achter de naam van een ras vindt). Uiteraard ook belangrijk: een goede smaak, zo mogelijk goed bestand zijn tegen ziekten, regen, etc.

Voor buitentomaten zijn bijvoorbeeld oude rassen uit Rusland, Tsjechie, etc. vaak heel geschikt omdat die rassen zich al hebben bewezen in een koel en soms nat klimaat. Soms wordt, om aan te geven dat een ras vroeg is en goed bestand is tegen slechte weersomstandigheden, een naam gegeven die je al op weg helpt: Siberian, Siberian Golden Pear, Sub Arctic Cherry, Polar Star, Siberian Egg, etc. zijn allemaal namen die al doen vermoeden dat ze wel goed tegen een koele en korte zomer kunnen.

Voor kastomaten is dat allemaal veel minder belangrijk – daar staan gezondheid, en smaak bovenaan, de teeltduur doet er dan niet zo veel toe (hoewel het natuurlijk wel leuk is als je al vroeg tomaten kunt oogsten!). Dus lees vooral de tekst bij een soort tomaat en kies zo de beste tomaat voor de juiste teeltwijze.

Zelf kiezen we altijd wat vroege en wat late soorten (zodat je over een zo lang mogelijke periode tomaten kunt oogsten), wat struiktomaten en wat stamtomaten, en natuurlijk het liefst wat cherry’s, wat vleestomaten en romatomaten en wat gewone ronde tomaten (want elke tomaat heeft wel zijn eigen favoriete bestemming; cherry’s uit het vuistje, roma’s voor de soep en saus, semihol om te vullen, etc. En als het dan kan ook nog het liefst die soorten in verschillende kleurtjes :-)

Tomaten horen thuis op stukje land van de vruchtgewassen met een vruchtwisseling van 1 op 4 jaar. In de kas is vruchtwisseling lastig maar eigenlijk een must om onder andere aaltjes en schimmelziekten te voorkomen. Zelf lukt ons dat niet goed, elke vierkante meter in de kas willen we graag benutten. Om ziekten te voorkomen halen we een aangetaste plant (die we maar zelden hebben hoor) direct weg, ook niet op de composthoop gooien.

En, veel en zwaar werk, maar eens in de 5 of 6 jaar spitten we 1 spade diep de grond in de kas in kruiwagens en brengen die naar buiten. Buiten (van een stuk grond waar de laatste jaren geen tomaten of aardappelen hebben gestaan) spitten we zo’n zelfde hoeveelheid weer in de lege kruiwagen en brengen die in de kas. Zo “verschoon” je de grond in de kas. Dat vinden we zowiezo wel prettig omdat in de kas de grond altijd hetzelfde is; geen uitspoeling van bijvoorbeeld zouten, bevriezen van schadelijke organismen, etc. omdat het er simpelweg nooit erg hard vriest (wel de lucht maar niet de grond), er geen plensbui is, geen sneeuw, etc. valt.

Plantafstand:

Tomaten afstand in de kas

Zelf planten we de tomaten (en trouwens ook pepers, aubergines en paprika’s een stukje krapper dan het volgens de boeken staat aangegeven (zuinig als we zijn op elke vierkante centimeter ruimte in de kas :-) Zelf planten we ze in rijtjes in de kas. Tussen de rijtjes kan ik staan (voor verzorging, binden, dieven, etc.) want de rij-afstand hou ik op zo’n 55-60 centimeter, in de rij staan de planten veel krapper, op zo’n 35 centimeter. Op de foto zie je zo ongeveer hoe ik alle soorten in de kas uitplant en kun je misschien een beetje inschatten hoeveel die plantafstand dan is. Bedenk bij deze plantafstanden wel dat je zeer regelmatig en goed zult moeten dieven en ook blad moet verwijderen (voldoende maar niet teveel!) om een wirwar van stengels en bladeren te voorkomen.

Tomaten indeling in kas in augustus

Als je het er nog ruim uit vindt zien op de foto en overweegt de planten iets krapper te zetten, zal ik nu een foto laten zien van dezelfde planten in dezelfde kas, maar dan in augustus gemaakt:

En dan kan ik erbij vermelden dat ik dan behoorlijk veel blad blad weghaal, en alles netjes opbind en dief. Onderschat een tomatenplant dus niet, zeker niet in een kas :-)

Opkweek

Zaai vooral in maart tomatenzaden voor. Zelf heb ik nog wel eens het geduld niet (of lentekriebels) en zaai ik eind februari maar bijna altijd zit ik dan eind april met grote planten, die ik binnen moet houden tot er geen vorst meer komt. Ik probeer echt wat langer te wachten, maar het lukt gewoon niet altijd :-)

Maart is eigenlijk de mooiste maand, maar tot begin-half april kan ook nog hoor, zeker voor glasteelt……zoals eerder gezegd, tomaten groeien snel, zeker bij mooi weer.

Tomaten zaailing spontaan

Gebruik een mengsel van 3 tot 4 delen potgrond en 1 deel grof brekerzand (of gebruik kant-en-klare zaai- en stekgrond) en zaai de tomaten op de potgrond. Dek af met een 0,5 centimeter grof zand, of liever vermiculiet en plaats de potjes met zaden in een zonnige vensterbank bij kamertemperatuur. Houd de grond goed vochtig maar niet kletsnat. De kieming duurt vaak slechts 1 week, hoewel sommige zaden na 2 tot 3 weken ook nog wel eens willen kiemen (geef niet te snel op). Wij zelf zaaien graag in trays, 1 zaadje per vakje, breedwerpig in een bakje kan natuurlijk ook, al moet je dan wel oppassen dat je de worteltjes bij het verspenen niet beschadigt.

Als de zaailingen 4 blaadjes hebben moeten ze verspeend worden of in grotere potjes geplant worden. Dan moeten de plantjes ook goede potgrond krijgen (zonder zand en gebruik dan ook geen zaai- en stekgrond meer want die bevat niet voldoende voedingsstoffen); je wilt de zaailingen tot het moment van uitplanten in deze potjes houden (9-centimeter potten zijn een goede maat), en dan is voldoende voeding natuurlijk belangrijk. Zet de jonge zaailingen vervolgens op een zo licht mogelijke standplaats (in een raamkozijn op het Zuiden of Zuid-Westen op een onverwarmde kamer is het meest ideaal). Bij een dagtemperatuur van ongeveer 15-22°C. Bij een temperatuur onder de 12°C stopt een tomaat met groeien.

Ik plaats zelf bij het verspenen bij elke tomatenplant een labeltje met naam en een lang satéstokje. Als de tomatenzaailing wat groter en langer wordt kun je met een touwtje of een doormidden geknipt bindertje waar je vuilniszakken mee dicht knoopt, voorzichtig (en niet te strak – de stam moet ook in de breedte kunnen uitgroeien!) het plantje vastbinden aan het stokje. Zo blijft ze mooi recht groeien en rechtop staan (minder kans ook op beschadiging bij water geven, verzetten, etc.). Tenslotte mogen de planten begin mei (kasteelt) of eind mei (vollegrondsteelt) uitgeplant worden. Bij het uitplanten moet je wel het bindertje weer verwijderen want dat is te krap voor een volwassen tomaat en zal de stam in gaan snijden.

Tomaten stekken heel gemakkelijk, en dat is een goede manier om met behulp van 1 zaailing / plant aan meer planten te komen. Ik heb er eens een tuindagboek aan gewijd, lees dat vooral hier even: Tomaten stekken.

Planten

Plant bij droog maar niet te zonnig weer en geef de planten ruim water. Zet direct een stok bij de plant en bind deze aan elkaar (ook weer niet te strak). Bind het labeltje aan de stok. De eerste dagen regelmatig water geven, de tomatenplantjes kunnen snel veel plant en wortels maken. Een groeistilstand door vochtgebrek, kou, etc. is uiteraard ongewenst. Aan de andere kant is onze ervaring dat een tomaat een zeer sterke plant die even nodig heeft maar uiteindelijk vaak toch gewoon weer herstelt.

Een extra aandachtspunt is er voor het planten van de zogenaamde ministruikjes. Deze kleine planten zijn zeer geschikt voor de teelt in potten maar je kunt ze natuurlijk ook gewoon in de volle grond planten. Bekende rassen van deze ministruikjes zijn onder andere Tiny Tim, Micro Tom, maar ook Ida Gold, Thumbler Red, Korean, Andrina, Garden Pearl, Pendulina, Red Robin, etc. Sommigen hebben een echt gedrongen vorm, sommigen hebben een wat slappere vorm waardoor takken die tomaten dragen een beetje gaan hangen.

Je zult begrijpen dat wanneer tomaten aan een struikje van 35 centimeter gaan hangen, dat die tomaten op de grond zullen gaan hangen. Niet mis mee maar wanneer een periode met regen komt, dan is de kans op scheuren/barsten vrij groot, om nog maar niet te spreken of schimmelen, rotten, etc. Om die rede is het altijd handig een flink paar handen stro in een diameter van 40-50 centimeter rond de stam van de planten aan te brengen. Op deze manier houd je rijpende tomaten schoner en vooral ook droger.

Teeltzorgen

De teeltzorgen bij tomaten zijn best omvangrijk (niet erg ingewikkeld hoor, maar je moet het wel weten!). Ik heb er voor gekozen om de alinea’s over “tikken”, “dieven”, “toppen”, etc. op een aparte pagina maken, zodat ik daar een aantal foto’s ter illustratie bij kan plaatsen. Ga hier naar de pagina met Teeltzorgen voor tomaten

Ziekten

Ik schrijf normaal gesproken niet over ziekten, maar voor tomaten maak ik een uitzonderingen. Een paar ziekten en aantastingen die voorkomen bij tomaten heb ik op een aparte pagina beschreven: Tomaat ziekten.

Oogst

Tomaat assortiment 2011 2

Je plukt tomaten door met je duim op het verdikte stukje van het steeltje te drukken, daar breekt de vrucht dan van het steeltje af. Eventueel kun je uiteraard ook een knipschaartje gebruiken (want zeker bij de grotere vleestomaten wil het breken op het genoemde stukje steel niet altijd lukken).

Oogst op tijd, als de tomaat al heel zacht wordt of het velletje is gebarsten ben je voor het lekkerst eigenlijk al te laat (maar nog prima voor de soep :-)

Bedenk dat de tomaten die je in de winkel koopt bijna altijd groen en dus heel hard worden geplukt en dus niet rijp zijn zoals een tomaat van eigen tuin. Tomaten horen al wat zacht te zijn als je ze plukt, vaker ook veel warmer en donkerder van kleur dan de tomaten in de winkel. Je kunt tomaten dan ook niet zo lang als “winkeltomaten” bewaren hoor, de kwaliteit gaat snel achteruit. Er zijn nog wel wat verschillen in rassen maar eet tomaten eigenlijk vooral binnen een dag of 3 na de oogst op. Bewaar ze op de keukentafel in een schaal, niet in de koelkast (grotere kans op snelle schimmelontwikkeling zoals dat ook bij bijvoorbeeld komkommers gebeurt).

Narijpen

Aan het einde van het seizoen kunnen er nog veel onrijpe tomaten aan de plant hangen. Pluk deze voor de eerste nachtvorst en stop ze in een papieren zak of krant en leg deze in een kamer waar de temperatuur ongeveer 16 graden is. De vruchten zullen binnen enkele dagen tot enkele weken rijpen. Controleer regelmatig en verwijder rotte exemplaren. Echt heel lekker vind ik deze tomaten niet hoor; niet door de zon gerijpt maakt heel veel verschil. Maar nog minstens zo lekker als winkeltomaten (en in ieder geval onbespoten/biologisch), en natuurlijk nog prima te gebruiken in chutney’s, relish, etc. Je kunt trouwens ook jam maken van groene tomaten, dat is ook nog een mogelijkheid.

Zaadteelt

Hoewel tomaten zelfbestuivers zijn, is kruisbestuiving toch altijd mogelijk. Weef planten niet te veel door elkaar maar groepeer ze en zet meerdere planten van dezelfde soort bij elkaar. Van hybride-rassen is het “onverstandig” zaad te kweken, omdat de kans zeer groot is dat de nakomelingen minder opbrengst zullen geven, minder ziektebestendig zijn of gewoon niet lekker of anders.

Tomatensap rottend

Van de zaadvaste rassen kun je zelf zaden oogsten op de volgende manier: Pluk 1 of meer mooie rijpe tomaten van een gezonde plant en pureer deze tomaten met staafmixer of vork. Zelf vind ik het prettiger om de tomaat doormidden te snijden en met de duimen het sap uit de tomaten te drukken en dat op te vangen in een bakje; het vruchtvlees kun je dan nog in de soep of saus doen, en de puree bevat niet zoveel “vlezigs”, het is meer sap dat ik iets aanleng met water. Zet de puree of het sap in mijn geval ongeveer 5 dagen op een warme plaats voor het raam. Het rottingsproces (fermentatie) dat nu op gang komt zorgt voor de afbraak van het kiemremmende geleilaagje om de zaden (zie foto boven).

Misschien moet je af en toe wat water toevoegen om te voorkomen dat het mengsel uitdroogt (afhankelijk van de standplaats en de zonwarmte). Na een dag of 5 is het echt heel vies geworden: stinkend, soms onder een laagje witte of blauwgrijze schimmel. Verwijder dat eventuele laagje en giet het sap of puree in een maatbeker en vul tot bovenaan met water.

Tomatenzaden drogen

Laat dit een kwartiertje staan; de drijvende zaden zijn niet rijp, en ook eventuele “prut” komt bovendrijven. Schep dit eraf en spoel dan de zaden zorgvuldig een aantal keer tot ze schoon zijn. Droog de zaden vervolgens nog een dag of 3-4 op een schoteltje of zoiets (foto links). De zaden moet nu zandkleurig, glanzend en bedekt met een fijn dons zijn, dit zijn de beste kwaliteit zaden. De zaden zijn minimaal 4 maar zelfs wel tot 6 jaar te bewaren.

Ik heb ook wel eens zaden geruild met mensen die de zaden niet lieten fermenteren maar gewoon drogen. En zelf ook wel eens geprobeerd: je krijgt dan harde, plakkerige, gekleurde zaden waarvan een groot deel ook wel gewoon kiemt maar een deel ook wat meer moeite heeft. Ze hebben net niet de kwaliteit (qua kiemkracht en kiemvermogen) van de zaden waarbij het kiemremmende geleilaagje goed is afgebroken.

Er is nog een andere manier om zaden van tomaten te oogsten met goede kwaliteit zaden als gevolg, zeker geschikt als je niet zo veel zaden nodig hebt: haal de zaden uit de tomaat zoals boven beschreven. Gooi het sap met zaden door een fijne zeef zodat je nu alleen nog maar zaden met gelei hebt. Meng dit met een goede hoeveelheid fijn zilverzand (te koop in bijna elke bouwmarkt, tuincentrum, dierenwinkel). Doe samen in een bakje en roer het goed door. Zet het bakje op een zeer droge en licht zonnige standplaats in de vensterbank. Roer elke dag even om. Afhankelijk van de hoeveelheid zand, temperatuur, etc. zal binnen een paar dagen tot een week alles zeer goed droog zijn. Je kunt dan heel gemakkelijk het zand door een fijnmazige zeef gooien, de tomatenzaden blijven dan achter in het zeefje. Wellicht moeten de zaden nog een extra dagje nadrogen.