Wortel

Worteltjes planten

Worteltjes zijn erg lekker, dat is vaak ook de mening van kinderen, dat komt vast door hun zachtzoete smaak. Ze is tweejarig: in het eerste jaar maakt ze de eetbare wortel, in het tweede jaar gaat ze bloeien, maakt ze zaden en sterft ze af (maar zo ver komt het natuurlijk nooit want we oogsten haar al in het eerste jaar).

Worteltjes zijn rauw (in salades of als gezonde snack) lekker, maar ook gekookt, gestoofd, in roerbakgerechten, etc. Worteltjes zijn (zoals de meeste groenten šŸ™‚ gezond, ze bevatten caroteen, daaruit wordt vitamine A gemaakt.

Teeltwijzen

Als je een kas of platte bak hebt zou je in principe het hele jaar wortelen kunnen telen. Naast de bekende zomerpeen behoort natuurlijk de ook minstens zo bekende winterpeen tot deze groep.

Zomerworteltjes

De vroegste teelt kan dus onder glas. Je kunt dan al in de herfst of winter zaaien en met wat geluk zijn de worteltjes dan precies oogstbaar voor de tomaten en pepers de kas in willen. Zelf hebben we voor dat doel wel eens de ronde Parijse worteltjes gezaaid; die blijven vrij klein en we konden ze half tot eind april eten.

Je kunt ook al begin maart buiten zaaien. Deze teelt gaat bijna altijd goed, worteltjes kunnen heel goed wat koude verdragen en er zijn nog niet veel ziekten en “beestjes” die schade aan kunnen richten in het voorjaar. Bovendien kun je de worteltjes al vrij vroeg oogsten waardoor je nog iets anders op dat stukje land zou kunnen zaaien (bijvoorbeeld boontjes, bietjes, sla, etc.).

Winterpeen geoogst

Zelf zaaien we graag meerdere keren (om de paar weken tot zo half juli) een klein rijtje, zo kun je elke keer weer van een volgend rijtje verse worteltjes oogsten. Bij de laatste zaaisels heb je wel meer kans op aantasting door de wortelvlieg: de wortelvlieg legt eitjes in de wortel en de vretende larven zorgen voor donkere gangen/plekken in de wortel die eromheen snotterig zijn. Je kunt dat deel van de wortel wegsnijden en de rest nog opeten maar zelf gooien we aangetaste wortelen eigenlijk altijd gewoon helemaal weg, ook niet op de composthoop.

Winterpeen

Foto rechts. Winterwortelen worden veel groter en dikker dan zomerworteltjes. Je zaait ze wat later (in april ongeveer), en de teeltduur is veel langer omdat de wortelen de tijd nodig hebben om flink te groeien. We oogsten winterpeen zelf zo rond half tot eind september: gewoon 1 peen uit de grond halen: is ze nog klein, dan laten we de rest gewoon nog een paar weken zitten. Hier komt aantasting door de wortelvlieg wel wat meer voor bij winterpeen dan bij zomerworteltjes (omdat ze langer en juist in de zomer en nazomer in de grond zitten, denk ik).

Rassen

Zomerwortelen zijn snel groeiende rassen, onze favoriet is al jaren Amsterdamse bak, maar er is bijvoorbeeld onder andere ook Juwarot en de eerder genoemde Parijse worteltjes.

Winterwortelen zijn traag groeiende rassen, onze favoriet is (ook al jaren) de Flakkeese maar ook Berlicum. Persoonlijk kiezen we al een paar jaar voor pillenzaad. Worteltjeszaad is heel klein, je zaait er snel te dicht van. Dat is niet zo erg bij zomerworteltjes, die dunnen we wat uit en oogsten de grootste worteltjes, de rest laten we gewoon nog wat groeien.

Parijse worteltjes

Op de foto Parijse worteltjes (ronde zomerworteltjes, door de vorm een kortere teeltduur dan gewone zomerpeen, en groeien makkelijk, ook in zwaardere grond. Nadeel: het ‘schrappen’Ā voor de bereidingĀ :-).

Bij winterpeen moet je wel wat afstand houden omdat elke winterpeen toch flink in omvang mag worden. Daarom vinden we pillenzaad daarvoor gemakkelijk (elk zaadje zit in een balletje dat langzaam oplost bij het geven van water – zo kun je elk balletje om de 10- 15 centimeter leggen en zaai je dus zuinig en nooit te dicht op elkaar – pillenzaad is in verhouding wel wat duurder). Qua kwaliteit van de zaden is er geen verschil hoor, we vinden het zelf gewoon prettig werken en hebben dat extra “kwartje” er graag voor over.

Er bestaan ook leuke kleurtjes wortelen; koop liever geen mix want daarin blijkt heel vaak vooral witte wortelen in te zitten die niet de beste smaak hebben (ongetwijfeld zijn er zaadhuizen die een betere mix maken maar mijn 2 ervaringen waren niet heel goed). Zelf wel eens Cosmic Purple (paars van buiten, oranjerood van binnen, en Atomic Red (veel donkerder oranje van kleur, bijna roodoranje) geprobeerd, allebei leuk maar ook lekker (beiden zomerworteltjes).

Wortelen gegroeid

Bodem

Alle wortelen hebben een losse structuur nodig; en daar schort het hier op de vette klei nogal aan šŸ™‚ Het liefst groeien wortelen op zand- of leemgrond, onze klei is eigenlijk te zwaar, te vet en te nat voor zomerworteltjes. Winterpeen lijkt het echter best goed naar de zin te hebben in deze zwaardere grond.

Op zanderige gronden schijnt er meer last te zijn van wortelvlieg maar dat weet ik natuurlijk niet uit ervaring (hier op de vette klei hebben we niet zo vaakĀ last van wortelvlieg, alleen in de nazomer wel eens en dan vooral bij winterpeen).

Wij hebben hier nooit mooie rechte worteltjes; de zware klei zorgt voor scheuren en voor de gekste vertakkingen. We doen wel ons best om in de winter oude stalmest met veel stro onder te spitten zodat de bodem wat luchtiger en beter van structuur wordt, en dat helpt ook wel wat, maar niet zoals de rechte worteltjes op foto’s in catalogi šŸ™‚

Bemesting

Wortelen hebben weinig voeding nodig. Wij geven (naast het al genoemde onderspitten van stalmest) alleen nog patentkali tijdens de groei, voor de ontwikkeling en de smaak van het worteltje zelf.

Wortelen oogst
Oogst winterpeen is gewassen en ligt te drogen voor ze mee naar huis mag

 

Standplaats

Teel wortelen vooral naast en tussen uien, sjalotten of knoflook; toevallig zijn dat ook wortelgewassen, met dezelfde behoeften. Maar daarnaast wortelen die soorten wat dieper, hetgeen de grond voor worteltjes wat luchtiger houdt. En bovendien verjagen de wortelvlieg en de uienvlieg elkaar – dus hebben beiden minder last van hun eigen persoonlijke belager.

Zaaien

Worteltjes kun je niet voorzaaien, ze moet echt ter plaatse in rijtjes gezaaid worden. Het zaad kiemt langzaam (ongeveer een maand). Je kunt wortelzaad wel een paar dagen voorweken in vochtig zand; ze kiemt dan iets eerder en je zaait wat dunner als het worteltjeszaad vermengd is met wat zand.

Zelf zaaien we eigenlijk gewoon in een rijtje, zonder voorweken (wel de zaden gemengd met wat zand want dat werkt wel handig en je zaait inderdaad dunner zo). We leggen de lange steel van de hark op de grond en drukken met onze voet de steel iets in de grond, je hebt dan een mooi lang recht 1 centimeter diep geultje. Daar zaaien we zo dun mogelijk in. We dekken het geultje dan af metĀ wat zand.

Zo zie je altijd waar je rijtje is en kun je makkelijk daarnaast het onkruid weghalen. Zeer regelmatig nathouden lijkt ook te helpen om eerder te kiemen, hebben wij het idee. Zo gaat het hier eigenlijk altijd best goed.

Als je toch iets te dicht op elkaar gezaaid hebt dun dan zo vroeg mogelijk uit, zodat de wortelvlieg niet op de “worteltjesgeur” af komt. Zeker bij winterpeen is uitdunnen heel belangrijk (tenzij je pillenzaad gebruikt), want je wilt graag grote dikke winterwortelen en dan is ruimte tussen de wortelen natuurlijk een voorwaarde.

Zaaitabel, oogsten en plantafstand:

Wortel tabel

Teeltzorgen

Zorg, zeker tijdens het kiemen en de jonge groei, voor zeer regelmatig voldoende vocht. Bij droog weer even een gieter water met de broes geven lijkt het kiemen duidelijk te versnellen. Je moet heel voorzichtig wieden zodat je geen jonge worteltjeszaailingen “nekt”.

Worteltjes rij

Oogst

Duw de spitvork naast de rij wortelen recht in de grond, schuin naar boven halen en met de hand trek je de wortelen dan aan het loof uit de grond. Slinger ze dan even door een ton met water zodat ze alvast wat schoner zijn, en draai vervolgens het loof van de wortelen af. In de winkel zie je bossen worteltjes bijna altijd met loof liggen; met eigen teelt lukt dat niet; het loof onttrekt vocht aan de worteltjes en al snel worden ze dan wat zacht, niet bevorderlijk voor de kwaliteit.

Bewaren

Zomerworteltjes kun je (zonder loof!) een paar dagen op een koele donkere plaats bewaren, maar eet ze liever natuurlijk zo vers mogelijk.

Winterpenen zijn ook vers het lekkerst, maar die kun je ook nog heel lang bewaren (een hele winter). Wij leggen ze zelf wel eens in een kistje, op iets vochtig zand en weer afgedekt met iets vochtig zand, jute zak of deksel erop, en dan in de schuur, dat gaat best goed.

Maar ik vind het toch ook handig om gewoon wat in te vriezen (zodra daar plaats voor is in de vriezer, het is dan tenslotte al herfst en meestal zit de vriezer dan erg vol šŸ™‚

Schoonmaken en in de keukenmachine fijn tot grof hakken of raspen (foto) en rauw in zakjes invriezen. Handig voor soepen, sauzen, stamppot peen en uien, etc.

Wortelen voor de vriezer

De zomerworteltjes vries ik ook in: rauw, schoongemaakt en meestal gehalveerd (vriest makkelijker in). Ook hierbij laat ik de worteltjes niet ontdooien maar gooi ze bevroren in kokend water als ik ze wil gaan bereiden. Gaat ook best goed.

Zaadteelt

Wortelen zijn kruisbestuivers, raszuiver zaad krijg je alleen als je 500 meter van andere wortelen vandaan blijft, ze schijnt ook over kilometers ver te kunnen kruisen met de wilde peen die als onkruid in bermen groeit. Dat maakt het zelf oogsten van zaden erg lastig.

Als je het toch wilt proberen; kort het loof in op 3 centimeter, bewaar ze vorstvrij in een kist met vochtig zand. Begin maart plant je de wortels weer uit, goed water geven. De planten worden 1 meter hoog en hebben een stok nodig, bloeien in de vroege zomer. In september zijn de zaden rijp. oogst ze met de hele wortel eraan en laat dat een week of 3 goed drogen.