Combinatieteelt

Allereerst: wat is combinatieteelt eigenlijk?

Het is het combineren en dus naast elkaar planten van (moestuin)planten die een goede invloed op elkaar hebben. En het vermijden van combinaties die een slechte invloed op elkaar hebben.

Zo maar wat voorbeelden van een goede of slechte invloed:

  • de gevoeligheid voor ziekten of schimmels
  • het aantrekken of afstoten van plaagdieren
  • elkaar verdringende wortelgestellen
  • planten die schaduw geven
  • soorten die in een bepaalde combinatie een betere of minder lekkere smaak krijgen
  • soorten die een betere of juist minder goede opbrengst geven
  • planten die de grond bedekken en zo de groei van onkruid tegenhouden
  • planten die zorgen dat andere planten meer voeding op kunnen nemen
  • planten die veel bijen en hommels lokken en voor de bevruchting van er naast staande bloeiende groenten kunnen zorgen
  • etc.

En het is bij combinatieteelt dus de kunst om zoveel mogelijke goede combinaties te maken en zoveel mogelijk slechte combinaties te vermijden.

Ik zeg het maar gelijk eerlijk, dit is geen makkelijk onderwerp, het wordt voor mij nog wel een flinke puzzel om deze pagina tot een goed einde te brengen. Dat komt omdat ik persoonlijk vind dat moestuinieren vooral leuk en niet te moeilijk moet zijn. En combinatieteelt is best moeilijk, zeker als je ook nog een vruchtwisseling aan wilt houden, en ook nog zo lang mogelijk wilt zaaien/planten/oogsten: een 5-sterrencryptogram is er niks bij. Combinatieteelt kan heel leuk zijn, zeker als het werkt en je ziet wat een goede invloed bepaalde planten op elkaar hebben.

Maar als je elke goede combinatie wilt volgen en elke slechte combinatie wilt vermijden zul je tegen heel veel beperkingen in het tuinieren zelf aanlopen. Bijvoorbeeld in het kiezen van wat je lekker vindt (wat als worteltjes en uien een heel goede combinatie zijn maar je worteltjes eigenlijk helemaal niet zo lekker vindt?). Maar ook welke planten je qua vorm en kleur mooi bij elkaar in de tuin vindt staan en welke soorten je in welke periode nog kunt zaaien, etc. Ik wil niet min of meer bang worden gemaakt met de melding dat bijvoorbeeld asperges en aardappelen slechte buren zijn. Waarom eigenlijk? En moet ik dan, als het soms niet anders kan en ze toch naast elkaar staan, de hele zomer met argusogen naar de asperges en aardappelen kijken? En waar moet ik dan bang voor zijn? Worden de asperges ziek, hebben de aardappelen minder opbrengst, waar moet ik op letten en wat kan ik verwachten? Ik had trouwens vorig jaar teveel pootaardappelen (of te weinig tuin :-)), en kon het restje pootaardappelen alleen nog kwijt in een hoekje naast de groene asperges. Uiteindelijk groeiden de asperges prima en hadden we ook een goede oogst van mooie en gezonde aardappelen. Dat kan toeval zijn geweest maar misschien zijn het niet perse heel goede buren maar ook niet heel slechte.

En als ik eerlijk ben vind ik het soms ook klinkklare onzin. Als je googelt op combinatieteelt vind je telkens weer ellenlange rijen met soorten van goede buren/combinaties en juist slechte buren/combinaties. Alsof ooit iemand een lijst heeft gemaakt die telkens opnieuw gekopieerd en geplakt wordt. Maar zonder uitleg of verklaring. Het zijn (vaak dezelfde) rijen van schijnbaar verboden en juist verplichte combinaties. En daar ben ik altijd wat allergisch voor, ik wil graag wat leren en het graag goed doen maar tuinieren is geen wetenschap; wat in een tuin in Limburg werkt kan soms in een tuin vlak bij zee juist een heel andere uitkomst geven. En combinatieteelt is een radar in het grotere geheel van tuinieren: rassen, grondbewerking, kwaliteit van zaden, verzorgen van zaailingen, vocht en voeding, klimaat, etc. zijn ook allemaal radars. Het is de reden waarom tuinieren zo leuk is: elk jaar is weer anders, er is zoveel te leren, en er mislukt ook altijd wel wat: het is de kunst om te doen wat je kunt en te genieten van wat lukt :-).

Zomaar een voorbeeld van een combinatieteelt zoals je die in rijtjes op internet kunt vinden is die van aardappelen. Voor deze pagina moet ik natuurlijk flink googelen en mijn neus in de boeken steken. Ik heb even opgezocht wat de slechte buren van aardappelen zijn volgens de veel op elkaar lijkende lijsten: slechte buren zijn tomaten, tijm, courgette, komkommer, kamille, framboos, pompoen, selderij, ui, rozemarijn, munt, zonnebloem, melde en worteltjes. En misschien ben ik er dan ook nog wat vergeten. Maar als ik dat allemaal wil aanhouden, wat kan ik dan nog wel naast aardappelen zetten? Want de moeilijkheid is dat de soorten die je er wel naast kunt planten dan weer andere goede en slechte buren hebben. En ik houd niet altijd een vruchtwisseling aan maar bij aardappelen altijd wel dus ik zal ook nog rekening moeten houden met er in de afgelopen 4 jaar groeide. Zoals gezegd; het is een enorm moeilijke puzzel waar ik geen tijd maar ook geen zin in heb. Ik zie de logica in van sommige combinaties in. Tomaten en aardappelen zijn beide gevoelig voor Phytophthora – aardappelziekte – dus die combinatie zou ik zelf zeker ook vermijden. Maar waarom zou ik de pot met munt niet in de buurt van het vak van de aardappelen mogen zetten?

Ik ben trouwens voor het mengen, van bijna alle soorten planten in de moestuin. Zoals in de natuur ook geen rijtjes of vakken fluitenkruid naast rijtjes brandnetels en daarnaast dan weer bosjes smeerwortel staan. Ik heb daar eens een uitgebreid blog over geschreven en als dit onderwerp je interesseert is het misschien handig en leuk om dat ook te lezen: Vruchtwisseling of polycultuur. Ook al wil ik zoveel mogelijk mengen, soms gaat dat niet. Ik kan niet op 100 verschillende plekjes in de tuin 1 worteltje zaaien. En de grap van stokbonen is dat ze bij elkaar in een rijtje stokken klimmen, of in een wigwamvorm en elkaar vasthouden. Mais heeft de beste bevruchting (door de wind bestoven) en dus ook de mooiste volle maiskolven als ze in een blok worden gezet. Maar ik kan voor dat blok met maisplanten wel bloemen of kruiden zetten, of een koolplant naast een courgette, en bloemen tussen groenten in, of kruiden op de hoeken, etc. Zoals je op de foto hieronder combinatie ziet van afrikaantjes, basilicum en snijbiet:

Ik hou me dus zeker niet altijd aan al die rijtjes met goede en slechte buren. Niet omdat ik daar gewoon geen zin in heb, maar omdat ik niet begrijp waarom. Nog een voorbeeld: peterselie en selderij zijn slechte buren. Waarom? Omdat ze allebei van voedzame vochtige grond en halfschaduw houden komen ze hier heel vaak toch naast elkaar terecht. En in 9 van de 10 tuinjaren groeien ze allebei prima.

Peterselie en selderij naast elkaar: het zou een slechte combinatie zijn……

Genoeg over de onzin van combinatieteelt, want combinatieteelt heeft zeker zin! Het kan ziekten of plagen voorkomen, zorgen voor een goede groei of betere vruchtzetting, etc. Ik wil hieronder graag een lijst van alle goede en slechte buren in de moestuin. Maar dan alleen de combinaties met opgaaf van reden. Zodat iedereen zelf kan bepalen of die reden belangrijk genoeg is om die combinatieteelt in de tuin te volgen. Want het is natuurlijk belangrijker wanneer een goede combinatie ervoor zorgt dat die soorten minder last krijgen van een bepaalde ziekte of plaag dan wanneer het zorgt voor minder onkruidgroei (ook handig, maar als ik moet kiezen tussen minder ziekten en minder onkruid kies ik zelf voor dat eerste).

Nu ik eigenlijk nog moet beginnen aan de lijst met alle soorten en hun goede en slechte buren plus vermelding van de reden waarom, lijkt het een nogal megalomaan project :-). En ik kan dat niet alleen. Ik ken er een aantal maar zeker niet allemaal. En ik kan zoeken en googelen maar soms kom je ook bij toeval achter een goede of juist slechte combinatie, of is er ervaring met een bepaalde combinatie nodig.

En daarom hoop ik dat ‘we’ deze pagina/lijst met elkaar kunnen maken. Elke reactie is van harte welkom en als de reden van een goede of slechte combinatie plausibel klinkt of door andere mensen wordt herkend zal ik die in de lijst toevoegen. Uiteindelijk zal ik dan ook een keer de reacties op moeten gaan ruimen want ik hoop op veel hulp en tips en als ze in de lijst staan maar ook nog in lange rijen met reacties, dan wordt het alsnog onoverzichtelijk.

Ik hoop op veel hulp en ben alvast heel dankbaar voor elke reactie!! Ik ga alvast beginnen en hoop elke week wat soorten toe te voegen……..

AARDAPPELEN
Goede combinaties:

Doperwten, peulen en kapucijners (omdat die al vroeg groeien en de stikstof die ze opslaan ten goede komt aan de groei van aardappelen)

Slechte combinaties:

Tomaten (omdat die, net als aardappelen gevoelig zijn voor Phytophthora – aardappelziekte)

AARDBEIEN
Goede combinaties:

Stambonen (omdat de stikstof die bonenplanten vastleggen ten goede komt aan de groei van de aardbeiplanten
Slechte combinaties:

Tomaten, aardappelen, aubergines (omdat die, net als aardbeien, gevoelig zijn voor Verticillium – verwelkingsziekte)

TOMATEN
Goede combinaties:

Kool (omdat de geur van tomatenplanten het koolwitje kan weren)
Slechte combinaties:

Aardappelen (omdat beide gevoelig zijn voor Phytophthora – aardappelziekte)

20 reacties op Combinatieteelt

Niels en Laura 8 januari 2022 om 14:58

Hoi Diana,

Wij maken gebruik van een combinatie van mais, courgette, stokbonen en sla. voordeel is dat de mais, courgette en sla de stikstof van de stokbonen goed kunnen gebruiken. daarin tegen onderdrukken de courgettes en sla het onkruid beter en zorgen door hun grootte dat de grond minder snel uitdroogt als de volle zon erop staat. dit resulteert weer in een betere waterhuishouding voor alle planten op dat zaaibed en de mais en bonen die niet overwoekerd worden als ze nog klein zijn.

wij zouden (persoonlijk) geen bonenplanten zetten bij aardbeien juist door de stikstof. we willen geen blad maar vruchten toch?. aardbeien doen het bij ons goed met knofloken ertussen. ik durf niet precies te zeggen hoe het zit maar ik zie bij ons op de tuin dat de knofloken letterlijk floreren tussen de aardbeien (grotere en stevigere bollen) en er is minder vraat aan de aardbeien (denk dat het komt door de knofloken).

twee jaar geleden hebben we geëxperimenteerd met dille tussen de tuinbonen te zetten. ipv dat de helft van alle planten aangetast waren door de luizen zagen we dat alleen de tuinbonen die het verste van de dille af stonden enigzins aangetast waren door luizen. Hieruit kunnen we opmaken dat dille wellicht een positieve werking heeft op tuinbonen tegen het weren van luizen. (dit project zal komend jaar weer plaatsvinden om er zeker van te zijn dat dit werkt.

We hopen dat je hier wat aan hebt.

Ruud & Diana 8 januari 2022 om 16:13

Hallo Niels,
Dankjewel voor het delen van jullie ervaring!!
Ik vermoed alweer dat het een lastig pagina wordt om te maken, tuinieren blijkt maar weer eens geen wetenschap, wat in de ene tuin met bepaalde omstandigheden en grondsoort goed werkt, werkt 200 kilometer verderop door de andere omstandigheden minder goed. Ik las vorig jaar over de combinatie van bonen en aardbeien (ik meen op de website van Velt). Ik heb het dit jaar voor de eerste keer uitgeprobeerd en het werkte hier wonderwel juist heel goed (al moet ik daarbij zeggen dat de aardbeien hier niet in de volle grond maar in emmers staan). Op een website over ‘companian planting’ vond ik dit:
The common bean is known benefactor of strawberry plants. It repels some beetles and hosts nitrogen-fixing bacteria which serve to fertilize the soil for better strawberry yields
Ik zal binnenkort op de pagina vermelden dat het ook handig is om de reacties te lezen voor meer meningen en voorbeelden.
Ik ben in de tuin groot fan van dille, ze weert (door haar geur) veel plaagdieren. Ik probeer het ook bij tuinbonen maar hier (wellicht door de vette klei) wil dille maar niet groeien tot de tuinbonen eigenlijk al behoorlijk van formaat zijn en bloeien – en dus al luis krijgen). Maar ik zaai inderdaad sinds een paar jaar ook altijd tuinbonen en dille naast elkaar (en hoop op een niet te koud en nat voorjaar :-)).
Mais en courgettes doen het hier ook altijd heel goed samen.
Nogmaals dank voor de tips!!
Diana

Maaike 9 januari 2022 om 01:23

Ik zie juist geen verschil met wel of geen knoflook tussen de aardbeien, sterker nog: ik heb het idee dat de aardbeien het minder goed doen (maar dat weet ik ook niet zeker). Inderdaad moeilijk te zeggen want het hangt van veel omstandigheden af!

Ruud & Diana 9 januari 2022 om 10:09

Hallo Maaike,
Ik heb geen ervaring met knoflook bij aardbeien. Ik las wel ergens dat uien het goed doen bij aardbeien, maar ik weet nog even niet waarom.
Het wordt hoe dan ook een flinke puzzel, deze pagina, en een meerjarenplan :-).
groetjes,
Diana

Gerben 8 januari 2022 om 22:37

Hallo Diana,

Ik heb inspiratie voor combinatieteelt opgedaan uit het Duitstalige boekje “Mischkultur im Hobbygarten”, van Christa Weinrich (ISBN 978-3-8186-0533-9). Het boekje is gebaseerd op ervaringen van de auteur in een grote moestuin bij een abdij. Leuk is dat de combinatieteelt niet alleen over groentes, maar ook over kruiden, fruit en bloemen gaat. Met uitgebreide tabellen zoals jij die op deze webpagina probeert te maken. Een reden voor een goede/slechte combinatie wordt niet altijd gegeven. Ik heb het boekje ooit voor mijn verjaardag gekregen. Misschien kun je het boekje ergens op de kop tikken en heb je er iets aan.

Groeten, Gerben

Ruud & Diana 9 januari 2022 om 10:04

Hallo Gerben,
Hartelijk dank voor de tip, ik ga het onthouden en eens googelen voor wellicht een tweedehands exemplaar. Ik heb zelf het boekje Companian Planting van Richard G. Gregg. Ook daarin staan veel goede tips maar soms ook alleen maar de melding dat het een goede combinatie is, zonder reden.
groetjes,
Diana

Maaike 9 januari 2022 om 01:32

Klaver bij kool. De koolvlieg raakt ‘in de war’ van de geur van klaver.
Wij hadden dit jaar incarnaatklaver en witte klaver bij de kolen staan en we hebben nog nooit zo weinig koolwitjes gehad. Althans de rupsen daarvan dan, want vlinders zaten er genoeg. Raken die ook ‘van het padje’? Misschien zijn er mensen die dit ook hebben gemerkt (of juist niet ;)). Of zal het toeval zijn geweest?

Ruud & Diana 9 januari 2022 om 10:11

Hallo Maaike,
Dankjewel voor de tip! Ik ben benieuwd of andere mensen er ook goede ervaringen mee hebben.
Ik ga het in ieder geval onthouden en er eens verder naar zoeken.
groetjes,
Diana

Laura 9 januari 2022 om 20:06

Geweldig Diana deze pagina! Binnenkort hoop ik te starten met een moestuin. Ik ben benieuwd wat de omstandigheden (vb soort grond, ligging, water, verder?) uitmaakt voor de combinatieteelt. Dank je wel en een mooi 2020!

Ruud & Diana 12 januari 2022 om 10:49

Hallo Laura,
Wat leuk dat je een moestuin gaat beginnen!
Ik hoop van harte dat 2022 en je eerste moestuin heel veel moois en lekkers gaat opleveren!
groetjes,
Diana

Laura 9 januari 2022 om 20:07

ik bedoel natuurlijk 2022!

Agnes Peterse 11 januari 2022 om 13:56

Hallo Diana,
Met heel veel plezier lees ik je nieuwsbrieven.
En nu is het dan zover…we hebben een lapje grond om groenten op te gaan verbouwen…en kruiden..en bloemen.
Ik ben nu bezig met mijn eerste moestuinplan en struin hiervoor op het internet. Zo kom ik ook van alles over ‘goede en slechte’ buren tegen.
Inmiddels heb ik verschillende lijstjes, maar het verwarrende is dat mensen er verschillende dingen over zeggen en elkaar hier en daar zelfs tegenspreken. Wat een gepuzzel is het zeg! Maar, na het lezen van jou stukje, voel ik me wat geruster en denk dat het vooral belangrijk is de meest logische weg hierin te kiezen Daarbij vooral de adviezen, van degene die door de tijd heen ervaring hebben opgedaan, ter harte te nemen.
Ik heb het boek van Rosenn Le Page ‘ ABC van de Bio Moestuin’ en een oud boek Tuinieren stap-voor-stap. (Groen Boekerij)
Een hartelijk groet vanuit Zwolle,
Agnes.

Ruud & Diana 12 januari 2022 om 11:12

Hallo Agnes,
Dankjewel voor je reactie!
En gefeliciteerd met de start van een moestuin!! Ik hoop dat het een mooi tuinjaar met even mooie oogst wordt!
Het begin van moestuinieren hoort niet ingewikkeld te zijn, het moet vooral leuk, leerzaam en lekker zijn. De combinatieteelt is een radertje in het heel complexe moestuinieren. En dat betekent dat andere radertjes ook heel belangrijk zijn en andere ‘foutjes’ in de teelt kunnen maskeren. Het ras, wanneer zaaien, waar zaaien, hoe uitplanten, de grondsoort, voeding, vocht, temperatuur, eventuele plaagdieren, etc. hebben ook allemaal invloed. Als je bijvoorbeeld eens te vroeg bonen buiten zaait kan het mis gaan omdat ze door een late nachtvorst verpieteren maar misschien heb je geluk en is het prachtig lenteweer en heb je extra vroege boontjes. En zo gaat het met alles, en dus ook met goede en slechte combinaties, als je een voortreffelijk ras hebt dat een bepaald plaagdier tegenhoudt heeft dat dezelfde werking. Of misschien is het weer dit jaar zo ongunstig voor zo’n plaagdier dat er sowieso weinig last van is.
In elke moestuin en in elk jaar mislukt er iets, maar lukt er ook iets geweldig goed. Het leuke van moestuinieren is dat je van het één kunt genieten en tegelijkertijd van het andere kunt leren :-).
groetjes en een mooi moestuinjaar gewenst!
Diana

Agnes 13 januari 2022 om 18:21

Dank voor je reactie Diane….ik ga goedmoeds beginnen

Carine p 14 januari 2022 om 13:35

Dag Diana,
Ik heb per ongeluk tekst over combinatie teelt onder de blog ‘schrijven’ geschreven. Misschien dat je dit nog kan verplaatsen.
Mijn excuses
Carine

Ruud & Diana 15 januari 2022 om 10:24

Hallo Carine,
Ik ga dat gelijk even doen! En ik zal even kijken en wellicht ook van andere mensen nog even de reacties overzetten naar de juiste pagina.
groetjes,
Diana

Ruud & Diana 15 januari 2022 om 10:30

Reactie van Esther:

Oh, er was gewoon wel een nieuw blog! Fijn 🙂 Wat een project heb je je op de hals gehaald! Leuk dat je het helemaal wil uitpluizen, vooral het waarom! Ik denk persoonlijk dat er héél veel bekende goede/slechte buren ondergeschikt zijn aan andere lokale omstandigheden, zoals grondsoort en microklimaat. Zo heb ik persoonlijk nog nooit een kool kunnen kweken zonder koolvliegschade (als ik ze niet afdek) maar ook nog nooit een wortel naast een ui gezet en nog nooit wortelvliegschade gehad. Vorig jaar had ik worteltjes in een rijtje naast een spruitkool en dat werden prima wortels (en spruitjes). Maar zoals je zelf al zegt: Sommige dingen zijn wel zo logisch, zoals aardappels/tomaat ofzo. Ik ben nav dit blog even gaan googlen en hier zijn nog wat links over wat níet werkt en waarom niet. Lekker negatief, sorry, maar wellicht handig om erbij te hebben…

https://laidbackgardener.blog/2016/06/02/companion-planting-myth-or-reality/comment-page-1/

https://www.gardenmyths.com/companion-planting-truth-myth/
Groetjes,
Esther

Ruud & Diana 15 januari 2022 om 10:31

Reactie van Carine:

Dag Diana,
Ziehier mijn ervaring van een aantal combinatieteelten die ik toepas.
– radijs naast kervel zorgt voor meer pikante radijzen.
– tussen elke tomatenplant afwisselend een selder plant, soorten basilicum en tagetes. Dit heeft te maken met de geuren tegen ongewenst ongedierte.
– tussen de hoge bonen en snijbonen volledig in het midden het planten van tagetes tegen zwarte bonenluis. Idem naast lage boontjes.
– naast elke rij prei zet ik een rij wortelen en selder. Ook zet ik heel veel basilicum rond mijn prei planten. Dit heeft dan weer te maken met de preimineervlieg, de prei en wortel vlieg.
– look tussen de aardbei planten tegen de mogelijke schimmelziekten van de aardbeien.
– look rond steenvruchten zoals perzik, nectarine en abrikoos tegen de krulziekte.
– dille niet naast venkel, omwille van mogelijke kruisbestuiving. Venkel vormt ook geen mooie knollen.
– boontjes niet naast tomaten. Boontjes geven veel minder goede opbrengst en planten groeien niet zoals het hoort.
– naast boontjes, planten zetten die vooral de bijen en hommels aantrekken. Ik zet vooral physalissoorten. Dit voor een goede bevruchting.

Er zijn nog een aantal combinaties die ik toepas maar kan niet zeggen waarom. Gewoon omdat het in mijn boek staat

Veel success met het schrijven van dit veelbelovend onderwerp.
Groetjes
Carine

Ruud & Diana 15 januari 2022 om 10:35

Reactie van Marion:

hallo Diana,
Tijdens mijn vakantie in Frankrijk kreeg ik van een vriend dit boek te lezen: Vivre avec la Terre – Méthode de la ferme du Bec Hellouin Het gaat over permaculture en daarin stond een geweldig overzicht over planten die wel en niet samen kunnen. Het was een schema en ik heb dat vervolgens zelf wat aangepast. Ik wil het graag met je delen. Als je mij een mailadres stuurt moet het lukken.
Hartelijke groet, Marion
Ps ik heb alleen plaatjes bekeken, mijn Frans is niet om over naar huis te schrijven. Het boek (3 delen) is wel te koop, ook in Nederland

Ruud & Diana 15 januari 2022 om 10:36

Reactie van Thérèse:

Zelfs in de “gewone” agricultuur wordt er tegenwoordig met strokenteelten geëxperimenteerd, dat wordt een steeds logischer gegeven. De worteltjes en prei heb ik altijd gewoon onder insectengaas geteeld, dat ging het best. Zelfs het neerzetten van een gazen schermpje van zo’n 60cm schijnt al te helpen. Van Monty Don hoorde ik dat de wortelvlieg wel van een mijl afstand de wortel ruikt en dat je ze daarom niet moet uitdunnen. Bovendien lijkt me dat lastig worden op een volkstuincomplex. Je kan ook de periodes dat de wortelvlieg actief is vermijden, dat doen ze in Schotland. Ik vind de 4 Sistersmethode ook altijd heel leuk en volgens mij wel gunstig, dat zijn de mais, zonnebloem of bergamot, pompoen en bonen. Ik heb nog wel leuke oude boekjes met combinatieteelten, ik zal ze weer eens uit de kast halen en kijken wat ik er wel en niet van heb gebruikt.


Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Of abonneer jezelf op deze discussie zonder te reageren.

Meld je aan voor de nieuwsbrief