Courgette

Eerst even dit, mocht je internationale informatie zoeken, recepten of bijvoorbeeld zaden van courgettes in een niet-Nederlandstalige webwinkel:

• Synoniem:     Mergpompoen
• Latijnse naam:     Cucurbita pepo
• Engelse naam:     Summer Squash, Zucchini
• Duitse naam:     Zucchini
• Franse naam:     Courgette

De courgette is een grote plant, hier op de vette klei neemt ze ongeveer een vierkante meter in beslag (en ze wordt ook wel zo’n 70 centimeter hoog), met een goede bemesting gaat ze die afmeting op zandgrond ook vast halen.

Ik begrijp eerlijk gezegd nooit zo goed waarom courgettes in de zomer vrij duur zijn in de winkel; de opbrengst is echt enorm, sommige planten geven wel meer dan 30 of 40 vruchten per plant. Hoe meer je (jong) plukt, des te meer zal ze geven (uiteraard mits alles klopt, van standplaats en vocht tot voeding, etc.). Als je stopt met plukken zal ze haar energie gaan gebruiken voor de zaadteelt en slechts weinig maar zeer grote courgettes geven. Dus blijven plukken. En als je eens een ‘vergeten’ te grote courgette ziet, ook die moet eraf (altijd nog prima voor de soep als je de zaadlijsten wegsnijdt).

Anders dan de pompoen, waar de courgette trouwens wel familie van is, kruipt/klimt een courgetteplant niet echt, zaailingen die je op 1 x 1 meter uitplant zullen elkaar niet verdringen, al kunnen ze soms iets ranken (afhankelijk van het ras, je kunt zo’n rank makkelijk optillen en terug de goede kant op leggen. En er bestaan ondertussen wel ook wat rassen van echte klimcourgettes (*zie daarvoor bij de alinea over rassen). Soms heeft het blad een zilverachtige tekening, het lijkt wat op meeldauw en courgette is ook gevoelig voor meeldauw, maar niet elke zilverwitte tekening is dus meeldauw.

In de winkel zie je alleen de bekende groene courgettes, maar er bestaan veel meer kleuren, zie foto bovenaan deze pagina en de andere foto’s op deze pagina: ze zijn er in langwerpig en in rond, in geel, groen-wit, groen-grijs met streepjes, zeer donkergroen, etc.

Onbekend maar geweldig is ook de Patisson, een soort courgette maar dan rond en plat met wat uitstulpingen waardoor ze bijna op een bloem lijkt. De teelt, maar ook de smaak en het gebruik in de keuken is hetzelfde als van een courgette. Hieronder zie je de ‘gewone’ witte patisson maar er zijn ook andere rassen (zoals de gele ‘Patty Pan’, waarvan je de zaden zelfs gewoon bij de Lidl kunt vinden), en ook gestreepte en gevlekte rassen (vaak met het woord ‘panachée’ of ‘striée’ in de naam, die zijn ook heel mooi als ‘siervrucht’.

Patissons worden in Frankrijk vaak traditioneel gevuld, met kruiden, uien, knoflook, gehakt of kaas, etc. en dan in de oven gegaard, overlangs doorgesneden zodat je de bloemvorm op het bord ziet 🥰, zoek op internet vooral even op ‘Patisson recette’ voor recepten.

En dan verder nog over het eten van courgettes; toen ik ze halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw voor het eerst teelde wist ik eigenlijk nog niet zo goed wat ik er mee kon doen, behalve door de macaroni 🙄😄. Maar ondertussen zijn courgettes heel bekend en zijn er enorm veel recepten te vinden. Omdat courgettes een frisse, vrij neutrale en iets romige smaak hebben nemen ze gemakkelijk de smaak aan van ander ingrediënten. En dus kan ze gebruikt worden in soepen, stoofschotels, roerbakgerechten, ovenschotels, salades (rauw of gegrilld), etc. Ook de bloemen zijn eetbaar; ze hebben een poederige zachte smaak (omdat de bloemen vrij groot zijn zijn ze ook leuk om te vullen). Onze vroegere Italiaanse tuinbuurman Gino bakte op de tuin wel eens courgettebloemen; ze werden met wat ui gevuld en dan in een beslagje van bloem, bier en ei gedoopt, gefrituurd en dan bestrooid met wat zeezout – zo simpel maar erg lekker!

OPKWEEK / TEELTWIJZEN

Courgetteplanten kunnen geen vorst verdragen maar de zaden kiemen vlot bij de juiste temperatuur en de zaailingen groeien snel.. Zaai ze daarom liever niet te vroeg (het kan wel maar dan zit je wekenlang met planten die alsmaar groter worden en daar niet beter van worden omdat de wortels in potjes nu eenmaal niet goed mee kunnen groeien. Ik zaai zelf courgettes (en pompoenen, mais en sperziebonen) meestal rond half april in huis of in de koude kas voor (als er nog wat kans op nachtvorst is zaai ik thuis).

Ze maakt later in haar leven een lange hoofdwortel, daardoor is ze lastig te verplanten; verspenen mislukt heel vaak en omdat ze zo snel groeit zaai ik haar gelijk per stuk in een 9-centimeter potje voor. Of in een tray met extra grote en vooral ook diepe vakjes. Zo kunnen de zaailingen nog groeien en is het uitplanten gemakkelijk en veilig voor de wortel.

Ik maakte eens een foto van een blote courgettezaailing die ik in vermiculiet had gezaaid. Je kunt er heel goed op zien dat ze net onder de grond een breed uitwaaierend wortelgestel maakt maar ook één heel lange wortel (het is geen penwortel, ik ken er geen goed Nederlands woord voor). En dan te bedenken dat dit een piepjonge zaailing is met alleen 2 kiemblaadjes. Die wortel kan uiteindelijk wel ruim anderhalve meter(!!) diep in de grond groeien en ze wordt enkele centimeters dik. Je kunt je voorstellen dat een courgetteplant daarom ook slecht in bijvoorbeeld een ondiepe pot kan groeien, of in een grond waarin de bovenlaag wel goed is maar de onderlaag bijvoorbeeld hard en stenig is. Hetzelfde geldt trouwens voor haar zusje, de pompoen.

Ik heb eens een blog over dit onderwerp geschreven: Aorta.

Ik gebruik voor het zaaien een mengsel van 3/4e deel potgrond en 1/4e deel grof brekerzand. Zaai haar zo’n 2 tot 2,5 centimeter diep (de algemene stelregel: zaai een zaadje ongeveer 2 tot 2,5 zo diep als dat het zaadjes dik/groot is). Steek de zaden op hun zijkant in de grond (foto), leg ze liever niet plat op de grond, want wanneer ze op hun zijkant liggen kan een teveel aan water makkelijker afvloeien. Zetmeelrijke zaden als courgettes en pompoenen zijn extra gevoelig voor het rotten van de zaden in grond die te lang te nat blijft.

Ik zaai soms ook in vermiculiet, handig omdat het heel luchtig is, het enige aandachtspunt is de vochtigheid van het vermiculiet (als het te droog is kiemen de zaden niet of gaan dood, als het te nat is kunnen ze schimmelen want bij zaaien in vermiculiet kan het vocht niet afwateren).

Meer informatie over het zaaien in vermiculiet, met voorbeelden en foto’s, vind je hier: Zaaien in vermiculiet

Geef, wanneer je in een potgrondmengsel zaait, matig water en zet de zaaisels in een licht en/of zonnig raamkozijn bij ongeveer 20 graden, de zaden kiemen dan binnen 1 tot 1,5 week.

Vanaf 12 mei (IJsheiligen) mogen de planten buiten uitgeplant worden, op een warm en zonnig plekje. Om te zorgen dat de bestuiving optimaal is is het beter om meerdere planten te planten (als je er plaats voor hebt). Dat mogen trouwens ook pompoenen zijn want ook daar komen bestuivers op af. Uiteraard is dan kruisbestuiving mogelijk maar dat zie je niet aan de courgettes en pompoenen, dat wordt pas duidelijk als je er zaden van zou oogsten en die zou zaaien, dus in de volgende generatie.

Je kunt courgettes ook in een koude kas telen maar eerlijk gezegd heb ik dat één keer gedaan maar daarna nooit meer: omdat ze het buiten ook gewoon prima doet, omdat de ruimte in de kas beter kan worden gebruikt voor groentesoorten die het buiten te koude hebben, en vooral: ze nam hier meer dan 2 vierkante meter ruimte in beslag (1 plant!).

Dus: het kan wel in de kas, maar buiten neemt ze veel minder ruimte in beslag en geeft ze minstens een zo goede opbrengst. Het voordeel van kasteelt is uiteraard wel dat ze vroeger oogstbaar is en ook in het najaar wat langer courgettes blijft geven.

ZAAIEN, PLANTEN EN PLANAFSTAND:

RASSEN:

Goede rassen (naar mijn mening) zijn:

• Black Beauty (de bekendste, langwerpig, donkergroen, altijd goed en lekker en veel)
• Ronde de Nice (licht-grijzig-groen, gevlekt, rond van vorm, lekker romig, wel jong plukken)
• Lebanese White (ook wel White Lebanese), mijn favoriet voor soepen, een extra romige courgette)
• Caserta (een zachtgroene courgette met donkere streepjes, de planten waren hier opvallend compact zonder ranken en de courgettes zijn heerlijk stevig en toch romig)
• Summer Satelite (witte Patisson)
• Striata d’Italia (grijsgroen gestreept)
• Gold Rush F1 (geel)
• Romanesco (grijsgroen gestreept, als tip gekregen van mijn half Italiaanse tuinbuurvrouw en inderdaad gelijk een favoriet, omdat ze romig maar toch ook stevig is en blijft, ideaal voor inmaken en groentespaghetti, etc.
• Patty Pan (een warm gele patisson, jong plukken)
• Ola Escaladora (klimcourgette, een courgette maar dan met de groeikracht en het rankende van een pompoen)
• Long Green Trailing (ook een klimcourgette, kan dus klimmen maar als die mogelijkheid er niets is zal ze over de grond gaan kruipen en slingeren)
• Friulana (favoriet: zachtgeel van kleur, klein geoogst is de smaak heel fris en zacht en romig maar toch ook stevig genoeg om niet snel kapot te gaan bij het bakken/smoren/etc.. Als er ‘Rugosa Friulana’ staat is dat in principe in kwaliteit en kleur dezelfde courgette maar dan heeft ze een zachtgele kleur met heel veel bobbels/wratten, mooi en lekker)
• Tromba d’Albenga (muskaatcourgette: een klimcourgette die ruim 2 meter lang/hoog kan worden met een prima opbrengst van lange courgettes die wat steviger van structuur zijn, en je kunt ze ook laten rijpen tot ze beigebruin-oranjeachtig verkleuren en dan oogsten/bereiden/eten als een frisse zoetachtige pompoen).

Maar eerlijk gezegd ben ik nog geen ‘slechte’ courgettesoorten tegengekomen hoor, sommige zijn iets steviger of juist iets romiger. En sommige lijken iets meer of minder opbrengst te geven maar dat heeft ongetwijfeld ook altijd te maken met een mooie of natte zomer, standplaats en bemesting.

Ik heb het idee dat je gele rassen wel jong moet oogsten, als je iets te lang wacht maakt dat voor een andere courgette niet zo veel uit, maar gele courgettes lijken hier dan altijd een beetje glazig, harder en minder romig van te worden. Leuk, vrolijk, mooi in gerechten en prima van smaak, maar op tijd plukken dus.

BODEM / BEMESTING

Courgettes groeien op alle grondsoorten. Ze eist echter wel wat van de vochtvoorziening: het grote blad en de vele courgettes hebben relatief veel water nodig maar willen dan weer niet al te lang natte voeten, het overtollige water moet wel weg kunnen. Vroeger spitten we een flinke hoeveelheid stalmest met stro onder in de winter en gaven ook nog wat compost.

Tegenwoordig doen we het makkelijker; in de herfst gooien we op de plaats waar in het voorjaar de courgettes mogen komen een flinke hoop stalmest (in ons geval paardenmest, met veel stro – en dat stro is heel belangrijk want dat zorgt samen met de mest voor een goede compostering). Deze strorijke mest kan de hele winter rusten. In het voorjaar maken we een gat zo groot als een kleine emmer (dus 6 tot 10 liter) in de mesthoop. Dat gat vullen we met potgrond. En daar planten we dan een courgettezaailing in, op afstand van een meter van elkaar. De courgettezaailingen hebben zo een prima start, groeien in mooie losse potgrond met voeding. En wat later is de plant zo groot en het wortelgestel zo sterk dat ze zelf op zoek kan gaan naar voeding en vocht. In de hoop is het wat warmer en het houdt vocht vast (maar niet teveel). Alleen de eerste weken moet ik uiteraard wel regelmatig water geven (tot ze groot en zelfvoorzienend is)

Als je geen mest hebt kun je overwegen om een soort hoop te maken van halfrijpe compost. Als je dat ook niet hebt kun je de grond wellicht een beetje ophopen tot je een soort ‘heuveltje’ hebt (het is net wat warmer in mei), daar de courgettezaailing in planten, al dan niet met wat potgrond. En dan vervolgens een dikke mulchlaag van bladeren en ander tuinafval rond de planten aanbrengen (houdt vocht vast, gaat onkruidgroei regen en als je bijvoorbeeld smeerwortel en brandnetelbladeren gebruikt levert het ook nog wat voeding).

Als je de planten in de herfst gaat ruimen, zul je zien dat een groot deel van het materiaal is gecomposteerd (en dat wat niet gecomposteerd is kun je bij elkaar harken en op je composthoop gooien).

Als je op heel voedselarme grond tuiniert kun je overwegen om na het planten wat samengestelde organische moestuinmeststof te geven. Sinds wij een heuvel met mest met stro of een dikke mulchlaag gebruiken geven we geen extra voeding meer, de mulchlaag/mest geeft voldoende voeding een de planten.

Ik heb trouwens ook eens een uitgebreid blog over het planten in mest geschreven: Courgettes, pompoenen (en trouwens ook mais) in de mest.

VERZORGING

Courgetteplanten vragen weinig verzorging als de basis (de omstandigheden bij het planten) goed is. Zorg dus voor een goede humusrijke grond, compost of mest met veel stro en/of een dikke mulchlaag. Dan hoef je nauwelijks te wieden en alleen de eerste weken regelmatig water te geven.

Pluk vooral zoveel mogelijk jonge courgettes (die zijn ook het lekkerst) en ze beloont je met een extra grote oogst.

Soms hoor ik nog wel van mensen dat er een periode is waarin er alleen mannelijke bloemen bloeien. Vaak is dat in de vroege zomer bij jonge planten. Bedenk dat dit vaak wel iets te maken heeft met de omstandigheden; misschien is de plant nog te jong om al courgettes te kunnen dragen. Zorg gewoon goed voor haar, zorg dat ze genoeg voeding en vocht heeft om goed te kunnen groeien. En zet vooral meer dan 1 plant zodat de planten/bloemen elkaar kunnen bestuiven. Uiteindelijk komt het dan goed, soms duurt het alleen een tijdje voor er ook vrouwelijke bloemen verschijnen.

Nog even over de bloemen:

Op de foto kun je zien wat het verschil is tussen een mannelijke en een vrouwelijke bloem. Een mannelijke bloem heeft alleen een steeltje, en in de bloem zie je meeldraden met stuifmeel. Een vrouwelijke bloem heeft al een soort minicourgette achter zich. En in de bloem zie je geen meeldraden maar juist de stamper. Eigenlijk hetzelfde als bij bijvoorbeeld komkommers, meloenen en pompoenen.

Het enige echt grote nadeel van courgettes: haar gevoeligheid voor meeldauw; in een natte nazomer krijg je er wel last van, maar zelfs dan kun je nog wel vruchten plukken (wij halen het aangetaste blad zoveel mogelijk weg en dan houdt ze het nog best een paar weken vol). Je kunt trouwens ook meeldauw gaan behandelen, je zult de planten dan elke 8 dagen moeten vernevelen met een oplossing/mengsel van 40% melk en 60% water. De planten bestuiven met lavameel zou ook kunnen helpen om de meeldauw onder controle te houden.

Als we tijd en plaats in de tuin hebben, zaaien we vaak rond half juli nog een keer 2 of 3 courgettes. Met wat geluk (en mooi weer) kunnen we dan in de nazomer/herfst verse courgettes van de nieuwe (en nog jonge en sterke) planten oogsten, wanneer de oude planten al uitgeput raken, meeldauw krijgen en het langzaamaan begeven na een flinke zomeroogst.

In 2019 heb ik voor het eerst courgetteplanten opgebonden. Ik zag dat eens bij Villa Augustus:

Het voordeel is gelijk duidelijk: doordat je de planten opbindt nemen ze wat minder ruimte in. En minder belangrijk maar toch handig: je kunt de courgettes wat makkelijker en schoner oogsten want die groeien langs de opgebonden ‘stam’. Misschien kunnen de bestuivers zo ook wat makkelijker en veiliger bij de bloemen komen. Gebruik wel een stevig stok want de plant wordt behoorlijk zwaar (en dus ook stevig bindmateriaal). Bind regelmatig op want courgetteplanten groeien snel. In onze eigen tuin ziet dat er zo uit:

Wij vinden het heel handig, en kunnen door het opbinden een extra plant in een rij kwijt (6 planten in plaats van 5, is toch weer winst 😁). Er bestaan, al eerder genoemd, ook klimcourgettes, die hebben uiteraard een veel hoger klimrek nodig want die kunnen wel ruim 2 meter hoog ranken.

OOGST / BEWAREN

In een normale zomer duurt de ontwikkeling van bestoven bloem tot oogstbare courgette maar een paar dagen, controleer dus om de 2 of 3 dagen of je een courgette kunt plukken. Pluk ze jong (zo’n 15 centimeter), binnen 2 weken is een courgette al zo groot dat ze alleen nog geschikt voor de soep 😁. Bovendien zorgt regelmatig plukken voor de maak van nieuwe bloemen en vruchten. Je kunt een courgette het best met een mesje aan de steel van de courgetteplant lossnijden of de courgettes draaien tot het steeltje zover is gedraaid dat het breekt.

Eet ze vooral vers, dat is altijd het allerlekkerst, maar je kunt ze op een koele plaats (maar niet in de koelkast – dat is net te koud) wel een paar dagen bewaren. Oude grote courgettes (die je nog prima voor soep kunt gebruiken) kun je zelfs wel een week of nog wat langer bewaren voor je ze gebruikt (maar als je er genoeg van kunt oogsten, kies dan voor jong en romig, niet voor oud en glazig en al wat zaden bevattend).

Zo oogst je ze het liefst:

En van deze oogst is een aantal eigenlijk al te groot. Maar als je ze in de lengte doorsnijdt en de zaadlijsten verwijderd, dan zijn ze nog prima voor soep, pastasaus, stoofschotels, etc.

En wat doe je dan met al die courgettes die je niet op kunt eten of weg kunt geven omdat het er simpelweg te veel zijn? Er zijn leuke inmaakrecepten zoals chutney, zoetzuur en zelfs jam. En ik vries ze ook wel in; rauw in blokjes gesneden. Dan kan ik ze prima gebruiken in bijvoorbeeld couscous, soep, pastasaus, etc. Ze wordt wat zacht maar bij een korte bereiding behoudt ze zeker ook nog wat van de structuur (vooral bevroren in een zeer hete pan gooien, en op groot vuur kort bakken met de andere ingrediënten).

Een ander deel rasp ik en vries ik in zakjes in. Er blijft dan niets meer over bij het verwarmen, maar is wel erg gezond en vullend. Ik vind dat zelf handig in bijvoorbeeld cremige soepen en dikkere sauzen en pastasauzen; ze werkt zo als een soort natuurlijk en smakelijk bindmiddel.

ZELF ZADEN OOGSTEN

Courgettes kruisen gemakkelijk met andere rassen, met patissons en ook met pompoenen. Om raszuiver zaad te kweken moet je kruisbestuiving voorkomen en met de hand bestuiven (met een kwastje het stuifmeel van een mannelijke bloem op de stamper van de vrouwelijke bloem wrijven): zorg dan wel dat de vrouwelijk bloemen niet ook nog door insecten kunnen worden bestoven door er voor de bloei al wat vliesdoek of zo omheen te binden en na de handmatige bestuiving weer vast te maken, tot de vrucht zich begint te ontwikkelen. Uiteraard is het raszuiver zaden oogsten wat makkelijker als je 1 of 2 planten in een achtertuin hebt dan wanneer je op een volkstuinencomplex tuiniert waar tientallen planten en verschillende soorten en rassen groeien en bloeien.

Dat alleen is al een heel gedoe. Maar daarnaast is er nog iets veel belangrijkers: gekruiste courgettes kunnen planten geven die vruchten maken die bitter en licht giftig zijn. Of soms kunnen ze er wat vreemd uitzien en gewoon niet lekker zijn (omdat ze geen courgette maar ook geen pompoen zijn). Dat giftige (en bittere) komt omdat bij gekruiste planten de vruchten meer cucurbitacinen bevatten. Je hoeft niet bang te zijn dat je per ongeluk zo’n bittere courgette eet want ze is dan zo bitter dat ze echt heel vies is. Dat neemt niet weg dat het heel zonde is van de plant en al het werk en de misoogst. Ik schreef er een uitgebreid blog over: Kruisen

Ik koop om die reden al jaren alleen nog maar courgettezaden bij de professionele zaadhandel (ik heb te vaak een plantje van iemand gehad waarbij de vruchten uiteindelijk niet lekker of heel bitter waren of een lage opbrengst van pompoenachtige vruchten gaven. Maar mocht je zelf zaden willen oogsten of krijg je een plantje van iemand: proef dan van de eerste vrucht die je van die plant oogst heel even een klein stukje, dan weet je het gelijk zeker.

Tot slot: kijk ook nog even op de pagina met recepten voor bijvoorbeeld dit recept van kruidige courgettetaart en/of bij de inmaakrecepten, voor bijvoorbeeld dit lekkere recept van Pittig zoetzuur van courgettes.