Tomaat – Verzorging

Dit is een ‘subpagina’ van de pagina met informatie over de teelt van tomaten: Tomaat. Omdat die pagina met meer dan 12.000 woorden en 90 foto’s al groot genoeg is 😁. En omdat een tomatenplant (voor een succesvolle teelt en goede oogst) nogal wat bijzonderheden in de verzorging heeft. En tot slot: misschien wel omdat de tomaat mijn grote liefde in de moestuin is, en ik er heel veel heb geteeld (wel enige duizenden in ruim 650 rassen) en ik er heel veel over kan en wil schrijven 🥰. Lees vooral eerst de algemene pagina, via de link hierboven; daar vind je informatie over zaaien, planten, bemesting, teelt in kas en buiten, in volle grond en pot, rassen, zelf zaden oogsten, etc.. Hieronder vind je de informatie over de verzorging van de planten, uiteraard met foto’s ter illustratie.

LUCHTEN + BLAD VERWIJDEREN

Buiten:

Buiten is er altijd frisse lucht, en mits de planten op een luchtige plaats staan, en niet te dicht bij elkaar, kan de wind de planten droog blazen na een regenbui. Je kunt eventueel wat blad wegknippen wanneer een plant toch vaak wat te lang nat blijft na een regenbui. Tegelijkertijd beschermt het blad de tomaten, tegen regen, storm en felle zon, dus verwijder zeker niet teveel blad, houd verspreid over de plant in ieder geval minimaal 6 tot 8 gezonde volwassen bladeren aan. Zorg vooral voor lucht en licht in de plant. Als bloemtrossen lang nat blijven kunnen bloempjes slecht worden bevrucht (nat stuifmeel), vruchten hebben juist zon nodig om goed te rijpen (maar niet zo fel dat de tomaten kunnen verbranden, al heb ik dat in de buitenteelt nog nooit gezien, theoretisch zou het kunnen). Droge omstandigheden kunnen helpen bij een goede bevruchting, en als de zon op de vruchten kan schijnen kunnen tomaten beter en sneller rijpen. Bovendien heeft de pseudoschimmel phytophthora (ook wel aardappelziekte genoemd, verwoestend voor tomaten en aardappelen) vocht nodig om zich te kunnen verspreiden, je wilt dus vooral dat de planten zo min mogelijk nat worden, en dat ze snel weer opdrogen als ze wel nat zijn geworden. Om die reden verwijder ik sowieso altijd de onderste bladeren van tomatenplanten: omdat die bij het water geven het snelst nat worden, langer nat blijven dan bladeren bovenin planten (want dat vocht drupt op de bladeren eronder en zon en wind kunnen bovenin de plant makkelijker drogen dan onderin), opspattend water, natte broekspijpen en noem maar op.

In de kas:

In de kas kan de luchtvochtigheid in de zomer hoog zijn, door de warmte en veel bladeren van de verschillende planten in de kas. Daardoor kunnen bladeren van verschillende soorten (denk aan komkommers, meloenen, paprika’s, aubergines, etc.) worden aangetast door door ziekten en vooral schimmels (denk bijvoorbeeld aan meeldauw bij komkommers en meloenen). Zo kunnen ze je tomatenplanten aansteken. Bovendien kan een hoge luchtvochtigheid ervoor zorgen dat het stuifmeel klontert, met als gevolg dat er geen bestuiving/bevruchting plaats kan vinden.

Ook in de kas houd ik zelf altijd minimaal 6 tot 8 volwassen bladeren aan elke plant, de rest knip ik in etappes weg, elke week of elke 2 weken één of enkele, meegaand met de groei van de tomaten. En meestal houd ik aan dat als de tomaten in een tros groot genoeg zijn, ik het blad eronder weg kan knippen zodat het licht en de zon kunnen helpen bij de rijping. Je kunt dat ook op de foto hierboven zien). 

Minder blad = minder hoge luchtvochtigheid = betere bestuiving van de bloempjes. Uiteraard lucht je op warme dagen in de kas door het raam wat wijder open te zetten (als het goed is staat 365 dagen per jaar het raam al minimaal op een kier open). De deur dag en nacht openhouden kan er bij hoge temperaturen voor zorgen dat de luchtvochtigheid niet te hoog wordt. En bedenk dat tomatenbloempjes slecht tot niet kunnen worden bevrucht als de temperatuur boven de 35 graden komt, dus luchten en de temperatuur niet te hoog op laten lopen is in de zomer altijd belangrijk. Voorkom condens op ruiten, perspex of plastic van de kas, want dan is de luchtvochtigheid zeker veel te hoog. Kalken (met Temperzon, Kassenwit of iets vergelijkbaars) helpt uiteraard ook, net als bescherming middels vitrage, schaduw- of vliesdoek.

Er zijn ook mensen die heel weinig blad verwijderen en daar tevreden over zijn – experimenteer vooral met geen, weinig en meer blad verwijderen om te zien wat in jouw tuin/kas het best werkt (een kas die in de volle zon staat geeft bijvoorbeeld al weer een heel andere situatie dan een kas die in de halfschaduw staat).

Bedenk trouwens ook dat je niet alleen maar hele bladeren hoeft te verwijderen, je mag ook een deel van een blad afknippen (als dat blad bijvoorbeeld op de grond hangt of tegen een bloemtros aan hangt). Knip dan in de hoofdnerf, uiteraard liever niet in de bladmassa zelf.

Op de foto zie je links een stukje van de kas vóór het dieven en blad verwijderen van de tomaten, en rechts na het dieven en blad verwijderen. Je ziet dat ik zeker 6 volwassen bladeren aan de planten laat om voedingsstoffen op te nemen om te kunnen groeien en bloeien en vruchten te maken, maar dat er wat meer licht en lucht in en tussen de planten is, met daardoor een betere verdamping, opdrogen na condens, minder kans op schimmels, etc.

AANBINDEN

De reden waarom stamtomaten worden aangebonden is omdat het (zeker in de kas) grote planten worden van meer dan 2 meter hoog. Door de hoofdstam elke 15 tot 30 centimeter vast te binden aan een stok zorg je dat de planten niet omvallen. Een voordeel is dat, als je eenmaal de stok diep in de grond hebt gezet en je de tomatenplanten elke week aanbindt, je ook heel zeker weet wat die hoofdstam is, en dat maakt het dieven dan ook wat gemakkelijker. Bind de hoofdstam vast aan de stok, doe dit elke keer wanneer de plant weer is gegroeid. Bind niet te strak, want de stam groeit, wordt nog dikker en je wilt niet dat de stam wordt afgeklemd/ingesnoerd want dan kunnen voedingsstoffen minder makkelijk worden getransporteerd.

Bij de kasteelt is het ook mogelijk om in plaats van stokken, touw/koord te gebruiken; deze bevestig je bovenin de kas aan gespannen staaldraden en onderaan de stengel van de tomaat en je draait het bovenste gedeelte van de tomaat dan elke week een slag rond het touw. Ik heb er helaas geen foto ter illustratie van. Want het is nu eenmaal niet mijn favoriete manier; ik vind het veel gedoe en de tomatenplanten wiebelen naar mijn voorkeur teveel. Ik vind het gewoon niet fijn om ertussen te bewegen als ik de tomatenplanten verzorg. Maar er zijn heel veel mensen die zweren bij de teelt aan touwen/koorden: het is de moeite waard om het allebei te proberen en te vergelijken. Zoek op internet even naar ’tomaten opbinden aan touwen’ en je vindt veel informatie en ook benodigdheden zoals ophanghaken, touw, etc.

Nog een andere manier van opbinden is het leiden langs metalen gedraaide stokken (ze worden ook wel ’tomatenspiralen’ genoemd). Je prikt de stok in de grond naast de tomatenplant en tijdens de groei van de hoofdstam wikkel je die telkens een slag in de spiraal zodat die ‘vast’ zit. Ook dit was voor de kas niet mijn favoriete manier: de tomatenspiraal is meestal 180 centimeter (en moet dan nog 20 centimeter de grond in), ik vind ze simpelweg te kort/klein. Bovendien ‘zwabberen’ ze, veel meer dan tonkinstokken en plantstokken maar wel minder dan bij het opbinden aan touwen.

Ik heb er wel een paar; ik gebruik ze nu vooral voor tomatenrassen die niet zo hoog worden (zoals bij de tomatenrassen uit ‘The Dwarf Tomato Project’) en voor de stamtomaten die ik buiten teel (die worden ook niet zo hoog, omdat ik ze na de 4e tros top – daarover later meer). Ze zijn trouwens ook heel handig voor gebruik in een wat lagere kas en dus zeer geschikt voor de buitenteelt. Ze zijn decoratief en handig in gebruik. Het nadeel is dat ze prijzig zijn, maar ze gaan jarenlang mee want ze zijn van verzinkt staal gemaakt.

Ik gebruik voor het aanbinden van stamtomaten in de kas hoge stokken van 250 tot 270 centimeter lang (want ze gaan zeker ook nog wel een centimeter of 25 diep de grond in). De bamboe-/tonkinstokken die ik heb gaan een jaar of 3 tot 4 mee en moeten dan vervangen worden. Daarom koop ik zo af en toe ook wat geplastificeerde stokken (zoek op internet even op ‘plantstaven’ of ‘plantstokken’); die zijn extra prijzig maar ze gaan langer mee, mits je ze goed onderhoudt (zoals vochtvrij overwinteren. Ze zijn gemaakt van een holle ijzeren staaf met een kunststof coating eromheen, als die coating beschadigt gaat de stok al snel roesten). Goed onderhouden en niet beschadigd gaan ze gemiddeld wel ongeveer 10 jaar mee, ook afhankelijk van de kwaliteit en de dikte. Telen aan touwen is wel echt de goedkoopste manier, eerlijk is eerlijk 😁

Voor het binden zelf gebruikten we jarenlang plantclips als deze:

Handig, want met 1 hand kun je zo’n plastic klemmetje om plant en plantstok klemmen. Als je voor dit soort clips kiest, zorg dan dat je de goede maat kiest want er zijn ook kleinere maten, en dan zitten de clips te straks en ‘wurgen’ ze de stam (met als gevolg dat vocht, afvalstoffen en voedingsstoffen niet goed meer getransporteerd kunnen worden). Ze gaan een paar jaar mee, na verloop van tijd breken ze door intensief gebruik en de inwerking van de zon in de kas. We hebben ook jarenlang touwtjes van 15 centimeter gebruikt (hele bossen knipten we in de winter 😄).

En de laatste jaren gebruik ik geplastificeerd groen binddraad (ik koop ze voor nog geen euro bij de Action, knip ze zelf in stukken van ongeveer 15 centimeter). Handig omdat ik ze wat losser of vaster kan zetten als dat nodig is. Ook deze gaan zeker wel 3 of 4 jaar mee voor ze breken of niet goed meer buigen). Ik hoor ook wel van mensen die tevreden zijn over plastic ‘buisdraad’ (veilig en prettig omdat dat flexibel is, je kunt er niet zo snel mee te strak aanbinden).

Uiteraard is het wel allemaal plastic, het touw lijkt mij het minst belastend voor het milieu. Ik ga mijn voorraad groen binddraad nog opmaken (maar daar ben ik echt nog wel een paar jaar zoet mee want in de herfst verzamel ik ze, buig ze recht, was en droog ze en dan kan 95% jet jaar erop weer hergebruikt worden.). En dan ga ik weer terug naar touw en in de winter lekker een paar avonden knippen voor een goede voorraad 😁). Bedenk en probeer vooral zelf wat je het prettigst vindt werken. Bij het gebruik van metalen spiralen en gespannen touwen heb je uiteraard geen materiaal nodig om op te binden want dan windt/wikkel je de planten rond/om het touw/de spiraal.

Oh ja, tot slot nog even een foto om te laten zien wat er kan gebeuren als je niet goed aanbindt:

Door te zwaartekracht (met in dit geval dank aan de zware vleestomaten) is deze tomatenplant van het ras Amazon Chocolate langs de stok naar beneden gezakt. De oorzaak is niet genoeg bindertjes langs de stok; beter dus drie te veel dan één te weinig 😁. Er is hier gelukkig nog niets aan de hand, de plant (waarvan ik al aardig wat blad had geplukt) is verticaal naar beneden gezakt (het maakt gelijk duidelijk hoe slap en flexibel die stam eigenlijk is). Ruud heeft de lange slungelachtige plant rechtop geholpen en vastgehouden terwijl ik de bindertjes heb verwijderd en opnieuw van onderaf aan weer heb aangebracht, maar dan wat meer en dus wat korter op elkaar. Maar voor hetzelfde geld hadden er ook bladeren, de stam, de top of een tros tomaten beschadigd kunnen raken.

WATER GEVEN 

Tomaten drinken in het groeiseizoen veel water maar houden niet van een erg hoge luchtvochtigheid. Bij de teelt onder glas is het belangrijk om regelmatig water te geven, maar dus ook om goed te luchten zodat de luchtvochtigheid niet te hoog wordt. Giet nooit water op de planten (op het blad, i.v.m. met meer kans op verbranding en op schimmels en de beruchte pseudoschimmel phytophthora), maar giet bij de voet van de plant (en zoals ik al eerder aangaf, het kan ook handig zijn om, als de plant eenmaal groot genoeg is, de onderste bladeren te verwijderen). Houd de grond matig vochtig zonder uitdrogen. Een mulchlaag, al dan niet voorzien van een laag bruin karton eronder, helpt verdamping uit de grond tegen te gaan (en houdt en passant onkruidgroei tegen, stimuleert het bodemleven en composteert geleidelijk waardoor noodzakelijke elementen de grond verrijken).

Dan nog even: wat is eigenlijk voldoende water? Bedenk dat planten ‘lui’ kunnen worden als je heel vaak een beetje water geeft. Door minder vaak maar wel ruim voldoende water te geven stimuleer je planten om meer wortels te maken die wat dieper in de grond op zoek kunnen gaan naar vocht en voeding. Dat gaat wat makkelijker op kleigrond dan op zandgrond. En planten mogen nooit uitdrogen; het kost veel energie om te herstellen en dan liggen er al snel neusrot, ziekten en plagen op de loer. Maar kort gezegd: ik geef liever 2 keer per week een flinke hoeveelheid water dan elke dag een beetje.

Bedenk ook wanneer je meer of minder water geeft: in het voorjaar en de vroege zomer hebben de planten ruim water nodig om gezonde volwassen planten te worden die goed bloeien. Ook tijdens de ontwikkeling van de tomaten geef je nog voldoende water, als je de planten uit laat drogen tijdens de ontwikkeling van de vruchten is de kans op neusrot groter (zie over neusrot dit blog: Neusrot en balans). Maar wanneer de eerste tomaten beginnen te rijpen geef je juist wat minder en ook minder vaak water; om te zorgen dat je mooie, vol smakende tomaten kunt oogsten, teveel water kan ervoor zorgen dat de vruchten waterig gaan smaken, en dat ze gaan barsten.

Op de foto hieronder zie je een tomaat die rijp aan de plant hangt en is gescheurd/gebarsten:

De oorzaak van het barsten is geen ziekte of gebrek, maar komt simpelweg doordat de tomaat tijdens het rijpen nog wat opzwelt door het water dat wordt opgenomen, en als dat vocht meer is dan dat er rek in het velletje zit, dan barst dat velletje. Heel logisch eigenlijk.

Het ene ras lijkt er wat gevoeliger voor dan het andere. En het is ook niet erg, pluk de tomaat snel en eet die lekker op. Maar als je de tomaat nog één of meer paar dagen laat hangen zie je vaak dat er al snel schimmel in de barst gaat groeien (want uiteindelijk is het een ‘open wond’ die ook nog eens vochtig en warm is).

Liever voorkom je dit natuurlijk. En dat is in de kas en in pot heel gemakkelijk; verminder de frequentie van het water geven en de hoeveelheid water per gietbeurt behoorlijk als de eerste tomaten beginnen te rijpen; niet alleen om barsten van het vel tegen te gaan maar je kunt dus ook bedenken dat de smaak van een in de zon gerijpte tomaat die minder water heeft gehad meer geconcentreerd is dan de smaak van een rijpe tomaat die de dag daarvoor nog flink wat water heeft opgenomen.

En daarbij: oogst eerst tomaten en geef daarna water. Als je eerst in de ochtend water geeft en een paar uur later rijpe tomaten wilt gaan oogsten is de kans al veel groter op een waterige tomatensmaak en gebarsten velletjes.

DIEVEN

Nou, daar komt ‘ie dan, voor sommige mensen misschien het lastigste gedeelte van de verzorging van een stamtomaat. Dieven is trouwens over het algemeen echt niet moeilijk als je eenmaal de logica er van inziet en begrijpt hoe de plant van nature groeit. Maar het is dus wel heel belangrijk; als je elke plant even op je gemak bekijkt en elke week je planten nakijkt en dieft, dan ben je altijd min of meer op tijd, en ga je ook leren zien en begrijpen wat dieven zijn en waar ze toe in staat zijn en wat dus het belang van het verwijderen is.

Een dief is een nieuwe scheut die in een bladoksel verschijnt. In bijna elke bladoksel verschijnt zo’n scheut. En als zo’n scheut ongeveer 20 centimeter lang is begint ze zelf ook weer in elke bladoksel zo’n scheut te maken. Zo krijg je dieven in dieven in dieven in dieven. Bij een struiktomaat worden juist op die plaatsen trosjes bloemen en dus ook tomaten gemaakt. Maar bij een stamtomaat kan die constante vorming van steeds weer nieuwe scheuten/dieven ervoor zorgen dat een plant enorm groot en topzwaar wordt. En alle energie gaat dan naar het maken van al die stelen en bladeren en dus niet naar de vervolgens vaak heel matige opbrengst van kleine tomaatjes. Daarom heten ze ook dieven: ze ‘stelen’ de energie van de plant die daardoor minder energie kan besteden aan de groei, vorming en rijping van bloempjes/vruchten.

Sommige mensen zeggen dat ze liever een natuurlijk groeiende tomaat willen (soms zelfs ook meer voor de sier dan voor de oogst). En dat is prima. Bedenk dan dat een tomaat van nature in Zuid-Amerika groeit en een heel grote plant maakt met kleine vruchtjes die door dieren worden verspreid waardoor de zaden op andere plekken vallen, kiemen en nieuwe planten opleveren en dus het nageslacht veilig wordt gesteld. Als dat is wat je zoekt kun je bijvoorbeeld denken aan wilde tomaatjes (zoals Solanum pimpinellifolium, Solanum cheesmaniae of rassen die nog dicht bij de wilde tomaatjes staan zoals Tomatito, Matt’s Wild Cherry, etc. Mocht je liever voor een grote opbrengst per plant gaan, ga dan voor een stamtomaat die je moet dieven of een struiktomaat.

Dieven dus. Om met een voorbeeld te beginnen:

Op de foto hierboven zie je alvast wat dieven, in bijna elke bladoksel zie je een nieuwe scheut = dief. Ze zijn in een jong stadium gemakkelijk te herkennen, maar in een groter stadium blijkbaar niet altijd, of mensen vinden het zonde om een mooie zijtak weg te halen (en er bestaan bij stamtomaten geen zijtakken, het zijn altijd stiekeme dieven, en dat is dan ook vaak het begin van de wirwar en twijfel 😄).

Na het dieven ziet deze plant er zo uit:

Om het hopelijk nog wat duidelijker te maken heb ik flink wat foto’s gemaakt en zal die hier plaatsen. Want bij een stamtomaat is dieven onontbeerlijk voor een goede oogst. Zoals gezegd: als je door dieven te laten groeien toestaat dat de plant alle energie stopt in het maken van bladeren, stengels en ook best nog wel wat bloemen, gaat dat ten koste van de energie die zorgt voor de ontwikkeling, groei en rijping van tomaten.

Een paar jaar geleden vroeg een tuinbuurman met eens of ik naar zijn kasje met 5 tomatenplanten wilde kijken. En dit is wat ik aantrof:

Het is een wirwar van stelen/stammen/dieven. En als je goed kijkt zie je amper tomaten (ik zie er links onderin eentje hangen en iets meer naar rechts ook nog één, en daar houdt het wel zo’n beetje mee op). Er zijn wel nog wat bloemtrosjes, maar bloemen worden lastig bevrucht door de hoge luchtvochtigheid door de wirwar van bladeren en dieven (die ondertussen al meer dan een meter lang zijn, zelf al weer dieven hebben gemaakt en die dieven ook al weer dieven hebben gemaakt, etc.).

Het toont maar aan hoe belangrijk het is om te dieven, en om dat structureel en systematisch aan te pakken (vanaf een jonge plant, één of twee keer per week, elke plant goed nakijken, niet twijfelen, gelijk opbinden, etc.). En zo voorkom je ook dat dieven al groot zijn en het wegnemen dus ‘grotere wonden’ veroorzaken. Want grote dieven hebben de planten al meer nutteloze energie gekost, en kosten de plant na het weghalen nog meer energie om te genezen van die grotere wonden, nog afgezien van de reële kans op het binnendringen van ziekten, schimmels en bacteriën).

Ik heb echt de wijsheid niet in pacht hoor. Maar wel zoveel ervaring met het telen van tomaten dat ik een beetje denk te hebben gezien wat de beste opbrengst aan tomaten geeft. Ik maakte dit 20-seconden-filmpje eens van tomaat Yellow Torbicki, daarop kun je zien hoe ik deze stamtomaat heb opgebonden, gediefd en geleid. Eén plant geeft in dit voorbeeld dus al veel meer tomaten dan de kluwen ongediefde planten op de foto van de tuinbuurman in zijn kasje.

Oh ja, ik moet er wel bij vertellen dat ik deze tomaat op 2 stammen teelde. En je kunt ook zien dat ik onderin na verloop van tijd steeds meer blad heb weggehaald, maar dat bovenin de planten er nog minimaal 6 tot 8 volwassen bladeren zijn voor de opname van voedingsstoffen.

Struiktomaten en dwergtomaten hoef je trouwens niet te dieven. Je kunt wat grotere struiktomaten enigszins in toom houden door ze op te binden, en je kan/mag altijd in de weg staande of kruisende stelen/stengels verwijderen. Maar in principe groeien bij struiktomaten de tomaten aan de zijscheuten = dieven, bij stamtomaten dus juist langs de hoofdstam. Mede daarom is het extra belangrijk om bij de aankoop van zaden van een ras en het uitplanten van de zaailingen te weten of het om een struiktomaat of stamtomaat gaat. Struiktomaten krijgen in het Engels de term ‘determinate’ mee, ze worden ook wel ‘Bush’ genoemd. Stamtomaten (die dus gediefd moeten worden) krijgen de term ‘indeterminate’ mee, en ze worden ook wel ‘Cordon’ genoemd.

Nogmaals: bedenk bij het kiezen/kopen van een ras en het uitplanten of het om een struik- of stamtomaat gaat want er zijn dus duidelijke verschillen, in groei, in opbinden, in wel of niet dieven, in formaat van de plant en plantafstand (want een stamtomaat wordt hoog en slank, een struiktomaat blijft laag en kan daardoor soms (afhankelijk van het ras) behoorlijk breed worden).

Ik maakte eens een filmpje van 30 seconden waarin ik een jonge stamtomaat dief en opbind:

Hieronder vind je dan nog flink wat voorbeelden van dieven. Want er zijn simpele en opzichtige dieven maar ook heel gluiperige stiekeme dieven, die heel erg op een stam lijken 😄. En ik kan er niks aan doen. Ik houd van dieven (niet van de dieven zelf maar van het werkwoord). Het is één van mijn favoriete werkjes in de kas en buiten: elke plant nakijken, op gezondheid, aanbinden, dieven verwijderen, de tomaten in een tros tellen, me verheugen op de komende oogst, denken aan naar welke kleur(en) de tomaten rijpen, etc. Dieven is niet moeilijk, je moet ‘het zien’ en dan is het heerlijk ontspannend om een tomatenplant zo te dieven en te verzorgen dat de kans op een heerlijke oogst het grootst is.

Een stamtomaat houd je dus recht, 1 stam (waar de bloem-/tomatentrossen aan groeien), met een groeitop en bladeren, al het andere haal je weg.

Om makkelijk te beginnen. Een stamtomaat, opgebonden aan een stok. De belangrijkste tip die altijd bruikbaar is: volg altijd de bloemtros, die groeit zonder uitzondering aan de hoofdstam. Rechts zie je dus de stam, met bloemtros (en ook al weer een heel klein aanstaand bloemtrosje bovenin de plant). Links zie je een dief van ongeveer 12-14 centimeter lang. Haal die weg en bind de stam aan de stok.

Dan de volgende, nog een makkelijke, ik heb met pijtjes al een beetje aangegeven wat wat is:

Volg de stam, met de donkerblauwe lijn. Afbuigen of niet, splitsen of niet, dikker of dunner, dat maakt allemaal niets uit, je volgt altijd de bloemtros, en die zie je dus langs de stam met de donkerblauwe pijlen. En nu je weet dat dat de stam is, dan kun je des bedenken dat je in de oksels bij de oranje pijlen 2 keer een dief ziet. Onderste dieven zijn vaak nog niet zo sterk en groeikrachtig, maar vanaf een hoogte van ongeveer 50 tot 60 centimeter (als de plant dus ook groter en sterker wordt) worden de dieven snel sterker en groeikrachtiger (vandaar ook dat de bovenste dief groter is dan de onderste).

De volgende:

Deze is iets ingewikkelder: je ziet op de foto hieronder een stamtomaat, met een stam en dief. Want een stamtomaat maakt nooit 2 stammen (die kun je zelf maken, een tomaat op 2 stammen, maar dat is voor later). Je ziet iets wat lijkt op 2 stammen. Maar er is dus een stam en een dief (die verwijderd moet worden. Waar kun je de stam altijd aan herkennen?

Ja, aan de bloemtros. Want de bloemtrossen groeien aan de hoofdstam. En dat is dus de linker steel, die is in dit geval ook wat dikker (maar dat hoeft dus zeker niet altijd, zoals gezegd, soms zijn dieven echt heel geniepig). Maar links zie je aan de stam duidelijk een bloemtrosje en die stam bind je dus vast aan de stok. Rechts is de dief want daar zie je geen bloemtros, en die verwijder je dus. Onderaan op de foto zie je trouwens nog een (kleine) dief, die moet er ook gelijk nog even af 😁.

Het is trouwens niet zo dat er geen bloemtrosjes aan dieven verschijnen hoor, die komen er wel maar dus pas later. Dat maakt het misschien soms wat lastiger om een inschatting te maken. Maar heel grofweg kun je stellen dat je in een dief 1 bloemtros krijgt op 2 bloemtrossen aan de hoofdstam. Zo moet je de hoofdstam altijd kunnen herkennen (en kunnen bedenken dat de opbrengst altijd groter is als je de stam aanhoudt en niet de dief 😁

Het volgende voorbeeld:

Je ziet dat de bloeiende bloemtros aan de stam rechts groeit. En bovenin de top zie je ook al weer een nieuw trosje met bloemknopje. De dief zit links en heeft nog geen enkele bloemtros. Links knip je dus weg, rechts bind je op.

Soms is het nog lastiger. Wat is hier de stam en wat is de dief?

Rechts zie je de stam, als je die volgt zie je ongeveer halverwege (een beetje lastig te zien) een bloemtros, en boven in de top je nog een trosje met bloemknopjes. Links zie je niet één maar in dit geval twee dieven, allebei met een duidelijke top en nog zonder duidelijke bloemtros/knoppen. Rechts bind je dus op, links verwijder je 2 grote/lange dieven.

Een tuinbuurvrouw vroeg me eens of ik wilde kijken naar haar tomaten, en of ze goed had gediefd. Uuhh, heel eerlijk, nee 😄. Ik heb er wat foto’s van gemaakt.

Zo zie je dat uiteindelijk dieven ook bloemtrossen maken. Maar rechts zie je dat ze een dief heeft opgebonden als een stam. Als je die volgt (bij het eerste rode streepje) zie je helemaal bovenin 1 bloemtros. Als je echter de linkerkant volgt (wat dus eigenlijk de stam is) zie ik 2 bloemtrossen en in de top 1 trosje met knopjes. Maar er zijn ook al dieven van dieven. De andere rode streepjes zie je op plekken waar dieven zitten. Dit is al echt wat ingewikkelder aan het worden, en als je nu niet snel ingrijpt is de kans op een kleinere opbrengst al behoorlijk groot (je ziet bijvoorbeeld in het bloemtrosje in het midden wat lege ‘stokjes’ = niet bevruchten en daardoor afgevallen bloempjes, dat kan ook komen door niet tikken of een te hoge temperatuur en/of luchtvochtigheid hoor, maar het is hoe dan ook in ieder geval al verlies van opbrengst). En het toont ook aan dat je beter elke week kunt dieven, dan is het nog overzichtelijk.

Nog maar een voorbeeld, ook bij de buurvrouw, iets makkelijker:

De buurvrouw dacht dat ze de stam had opgebonden en zei dat er nog een tweede stam was. Maar er is altijd maar 1 stam (tenzij je er zelf 2 wilt aanhouden). Maar ze heeft de dief opgebonden en de stam hangt er links bij te bungelen. Ook nu weer: volg de bloemtros. En dan zie je dat de dief links 1 bloemtros heeft (bij de gele pijl) en de stam links 2 bloemtrossen. Oftewel: maak vooral het touwtje los bij de lichtblauwe pijl, bind de echte stam links aan en verwijder de dief rechts.

DIEVEN AAN BLOEMTROSSEN

Zeker niet alle tomatenrassen maken dit soort dieven, maar elk jaar zie ik wel wat tomaten (vooral in de kas) die aan het einde van een bloemtros een dief maken. Het ziet er in het begin vaak bijzonder, en onschuldig uit, als 2 blaadjes aan het einde van een tros bloempjes. Maar uiteindelijk groeit dat uit tot een volwaardige nieuwe dief (die dus ook weer dieven kan maken).

Op de foto hieronder kun je dat zien:

Deze dieven moeten er echt af: want dit kleine diefje kan uitgroeien tot een volwaardige grote dief, die zelf ook weer dieven maakt. Als je niets doet is de kans heel groot dat de tros tomaten door de groei en het gewicht van de dief uiteindelijk knakt of afscheurt. De rode streep geeft aan waar ik de dief van de tros afknip. Oftewel: je behoudt zoveel mogelijk bloempjes maar het groen wat daarachter komt knip ik weg.

Nog een voorbeeld:

Op deze foto zie je ook weer een dief achter een bloemtros. Bij de rode streep heb ik de dief weggeknipt want zo heb ik de originele bloemtros behouden, en ik heb ver genoeg geknipt (want je ziet al weer een nieuw minidiefje in de oksel onder de rode streep 🙄😁).

Zoals gezegd, zeker niet elke tomatenplant krijgt dieven aan het einde van een bloemtros, ik zie het bij ongeveer 5 tot 10 % van alle tomatenplanten. Maar toch handig om even op te letten als je toch je tomatenplanten aan het verzorgen bent. En als je ze tegenkomt: haal ze vooral weg.

GEWENSTE DIEVEN

Soms ben je juist heel blij met een dief 🙄😁. Want elke dief is een potentiële nieuwe stam. Soms is er wel eens een klein ongelukje. Ik ben bijvoorbeeld met mijn dikke billen tijdens de verzorging wel eens zo gedraaid dat een hele top afbrak. En ook eens een keer in de vroege ochtend gezien dat een grote houtduif die door het raam naar binnen was gevlogen in paniek de kas uit wilde en wat planten verwoestte (het is gelukkig goed afgelopen met de duif, vooral niet proberen te vangen maar ramen en deur wagenwijd open zetten en op flinke afstand kijken, dan lukt het de meeste vogels prima om eruit te komen).

En soms is er geen ongeluk nodig maar topt een plant zichzelf. Als een plant dat doet, dan zie je dat vaak bij grotere vleestomaten, sommige rassen zijn er gevoeliger voor dan andere. Dat is dan ook de reden dat ik altijd eerst opbind en dan pas dieven verwijder (zo zie ik al dat iets mis voor ik de dieven heb verwijderd die ik had willen gebruiken). Dit is zo’n voorbeeld:

Als een tomaat zichzelf topt zie je dat vaak op een hoogte van ongeveer 75 tot 100 centimeter. De topt eindigt op de foto in een bloemtros, met niks erbij. En dan? Dan houdt het soms op en is de opbrengst matig doordat de plant simpelweg heel laag blijft. Maar wees nu heel zuinig op een dief. Want van de dief kun je een nieuwe stam maken. In het begin is dat lastig, zorg goed voor de dief en bind die voorzichtig en extra goed op want de dief is vaak wat dunner en breekbaarder dan de stam was. Op de foto zie je een bindertje bij een minuscuul diefje naast de bloemtros. Dat wordt de nieuwe stam. Het liefst kies je de dikste/stevigste maar in dit geval was er geen andere keus, dit was de enige oplossing/keus. Het bindertje is op dit moment ook zeker nog niet nodig maar fungeert als herinnering: Oh ja, hier was iets mee, met meer dan 100 tomatenplanten (en een stijgende leeftijd 🙄) is dat ondertussen handig 😁

Zo kun je dit dus oplossen:

Bij het onderste zwarte pijltje zie je dat de dief/nieuwe stam bijna nog is gebroken bij het opbinden. Maar ondertussen is ze al behoorlijk sterk en dikker aan het worden en kan ze verder als gewone stam worden opgebonden. Door alle andere dieven goed te blijven verwijderen kan ze uitgroeien tot een volwaardige stam. Je ziet vaak dat het in de gehele stam van ongeveer 2 meter hoog uiteindelijk 1 bloemtros gaat schelen, want ze gaat eerst groeien en pas na ongeveer 60 centimeter haar eerste bloemtros maken (zoals een originele stam dat ook vanaf de grond doet). Hoe dan ook is de opbrengst veel hoger dan wanneer je niets aan een getopte plant zou doen.

Ik hoop zo een klein beetje duidelijk te hebben gemaakt wat dieven zijn, waar ze zitten, waarom je ze wilt verwijderen en hoe ze zich soms kunnen ‘vermommen’. Zoals eerder gezegd: mocht je een plant hebben waarvan je zeker weet dat er een dief is maar die niet herkent: kies dan altijd voor de weg langs de (grootste) bloemtros; dat is normaal gesproken altijd de hoofdstam

Dit is allemaal niet van belang bij struiktomaten. Mocht je gewoon niet zo goed zijn in het dieven van tomaten of er niet voldoende tijd voor hebben om ze regelmatig te verwijderen, zoek dan rassen die een struik vormen, want die hoef je niet te dieven (al zul je ze natuurlijk soms wel een beetje in toom moeten houden en in ieder geval moeten aanbinden of langs gaas of zo moeten leiden (anders wordt de plant te zwaar en kan omwaaien, topzwaar worden, dragende takken breken, etc.).

TWEE STAMMEN

Een paar jaar geleden zag ik voor het eerst foto’s van planten die 2 of soms wel 3 stammen leken te hebben. Daarmee kun je de opbrengst behoorlijk vergroten, dacht ik. En dat klopt ook! Er zijn wel wat kleine kanttekeningen: voldoende voeding en vocht zijn heel belangrijk want een plant met 2 stammen heeft nu eenmaal een beetje extra nodig. En de tomaten zullen wel iets kleiner blijven, een kwestie van de energie en groei een beetje verdelen. Maar de opbrengst kan in principe wel zo’n 70% hoger liggen (geen 100% door de iets kleinere tomaten).

Ook belangrijk om te melden is dat het opbinden soms een beetje puzzelen is, 2 stammen, bladeren van die 2 stammen en trossen bloemen en tomaten van die 2 stammen moeten allemaal aan dezelfde stok worden gebonden. Het gaat prima maar het kost iets meer tijd. Een optie is om 2 stokken (of touwen) gebruiken die je een beetje in een v-vorm zet, dan is er wat meer ruimte, maar dat kost tegelijkertijd ook ruimte.

Zelf heb ik een paar jaar alle tomaten op 2 stammen geteeld en dat ging prima, met wat meer aandacht en tijd was de opbrengst veel groter dan normaal. Ondertussen pas ik de teelt op 2 stammen vooral toe bij tomatenrassen die een kleinere opbrengst geven; er zijn rassen die heel erg lekker zijn maar die ik normaal gesproken niet zou telen omdat ze een niet heel grote opbrengst geven. En nu hoef ik daar niet meer op te letten want teel ik die rassen dus op 2 stammen.

Als je het eens wilt proberen, gebruik er nooit de onderste dief voor, die zijn altijd nog heel slap en dun. Op een hoogte van ongeveer 50 tot 60 centimeter verschijnt er bijna altijd een serieus dikke en sterke dief (die ene dief die je vaak ook niet als dief ziet maar als tweede stam en alleen maar herkent aan het feit dat ze geen bloemtrosje heeft).

Het dieven wordt nu nog belangrijker, en dat geldt ook voor het blad verwijderen want zoals gezegd maken 2 stammen 2 keer zoveel bladeren, dieven, etc. Maar dus ook bijna 2 keer zoveel bloemtrossen. Ik heb ze een paar keer geteld: als een stam 9 trossen tomaten maken, dan maakt een 2e stam vanuit een dief er altijd ook nog 6 of 7 (je mist vooral de onderste 2). En daarmee verhoog je de opbrengst dus met in ieder geval wel 70% (want de tomaten kunnen wel iets kleiner blijven, afhankelijk van grondsoort, voeding, plantafstand met andere planten, etc.).

Ik teel vooral tomaten op 2 stammen in de kas, maar buiten is het zeker ook een optie. Al heb je daar vaak ook wel wat meer ruimte waardoor je wat makkelijker meer planten kunt zetten ten opzichte van de beperkte ruimte in de kas die je zo optimaal mogelijk wilt benutten. Als je het in de buitenteelt wilt proberen, top de planten dan zeker na de 4e of 5e tros, zodat alle tomaten wel ook nog genoeg tijd krijgen om te rijpen voor de herfst begint. Over het toppen vind je hieronder sowieso nog wat meer informatie. En over het telen op 2 stammen schreef ik eens een uitgebreid blog, met meer informatie, voorbeelden en foto’s: Tomaten op 2 stammen telen

TOPPEN

Een tomaat groeit door zolang hij de kans krijgt (en zo lang het weer het toelaat en de plant niet ziek wordt). Voor de buitenteelt geldt dat als je genoeg tomaten wilt oogsten, je zult moeten zorgen dat die allemaal nog kunnen rijpen voor de herfst met kortere dagen en slechter weer begint. Door in de buitenteelt na de 4e tot 7e tros te toppen (afhankelijk van het ras, vroegheid, etc.) stimuleer je de planten om de tomaten die er zijn te laten groeien en rijpen. Als je niet topt wordt een deel van de energie van de plant gebruikt voor de groei en de ontwikkeling van bladeren en bloemtrosjes in het bovenste deel van de plant. Maar dat is verspilde energie want die laatste/bovenste bloemtrosjes zullen geen rijpe tomaten meer kunnen opleveren voor het te koud wordt. Oftewel: door te toppen stimuleer je de groei en rijping van de tomaten die er zijn in plaats van de maak van tomaatjes die toch niet meer geoogst kunnen gaan worden.

In de kas is dat een ander verhaal, daar is meer warmte en meer tijd. Ik top de planten in de kas ook, maar dan op een hoogte van ongeveer 2 meter. En vaak is dat dan net boven de 8e of 9e tros (uitgaande van 1 stam, en soms de 10e, als een tomaat trosjes extra dicht bij elkaar maakt). Eigenlijk betekent het dat ik in de kas de planten top op het moment dat ik er met mijn armen naar boven uitgestrekt niet meer bij kan 😄. Zelfs de late rassen hebben dan nog voldoende tijd om te rijpen (uitgaande van het uitplanten van de zaailingen rond eind april/begin mei).

Op de foto hieronder zie je tomatenplanten in de vroege herfst. Dan knip ik zoveel mogelijk blad weg om de allerlaatste tomaten in de steeds kortere dagen en lager staande zon te laten rijpen. Het toppen heeft de planten geholpen om alle energie in het rijpen van de laatste tomaten te stoppen.

Om te toppen snijd je de stengel zo mogelijk af op 2 bladeren boven de laatste tros.

Er zijn ook vroege tomaten die overduidelijk die tijd makkelijk halen. Vaak zie je al dat middenin de zomer hun bovenste bloemtros al gaat bloeien. Dat zou betekenen dat de oogst wellicht rond begin september al voorbij is, en dat is ook zonde (zolang de plant nog gezond is). Bij die tomaten laat ik vaak in de zomer, zodra ik zie hoe vroeg ze zijn, een dief groeien. En die dief kan dan soms in september/oktober nog 1 of 2 trossen tomaten geven (afhankelijk van het weer, het ras, etc.). Vanaf de nazomer is ook in de kas alles erop gericht om ook de laatste tomaatjes nog te laten groeien en rijpen, top ik alle planten en ga ik ook meer bladeren verwijderen.

TIKKEN

Tomaten zijn zelfbestuivers. Buiten zorgt de wind voor de beweging van de bloemtrosjes zodat het stuifmeel op de stamper belandt. En zo af en toe worden bloemen nog wel bezocht door bestuivers, maar die zijn zeker niet dol op tomatenbloemen (te weinig nectar en/of te moeilijk te bereiken, denk ik?). Onder glas, zonder wind, zul je vooral zelf moeten zorgen dat het stuifmeel los komt door te ’tikken’. En dat is heel eenvoudig; tik met handen of een stok tegen de stok of het touw dat aan de tomaat is bevestigd, zodat het stuifmeel los kan komen. Doe dit elke dag. En de ochtend en/of avond zijn de beste momenten; in de middag is het soms erg warm in de kas en dat helpt zeker niet bij de bevruchting. Liever ook niet tikken als het heel vochtig in de kas is (stuifmeel kan dan klonteren en dat voorkomt bevruchting).

Op de foto zie je een close-up van een tomatenbloem. Je ziet (een beetje moeilijk) de stamper in het midden naar buiten komen (beetje groenig). Daarlangs zie je een soort geel gordijntje met omkrullende bovenkant; daar zit het stuifmeel, als je goed kijkt zie je de korreltjes zitten. Het enige dat hoeft te gebeuren is dat dat stuifmeel op de stamper komt, dat is dus nog geen 2 millimeter afstand. Vandaar dat tikken voldoende is. Je kunt daaraan ook wel afleiden (een tomaat is tenslotte een zelfbestuiver) dat de kans op kruising door stuifmeelverplaatsing vrij klein is, de kans dat een tomatenbloem zichzelf al heeft bestoven voor ze kan kruisbestuiven is heel groot.

Uiteraard is de kans wel op kruisbestuiving door insecten of door het heel dicht bij elkaar planten van tomatenplanten wel aanwezig.

In het slechts 4 seconden durende filmpje hieronder kun je makkelijker zien wat tikken precies inhoudt dan dat ik het uit kan leggen 😄

Om een goede bevruchting te krijgen heb je ook een goede temperatuur nodig (bij voorkeur 18 tot 35 graden), en een goede luchtvochtigheid. Als het te koud is mislukt de bevruchting. Te vochtige lucht zorgt voor klontering van het stuifmeel (waardoor het slecht loslaat) en boven de 35 graden is stuifmeel niet bruikbaar. Dus mocht, ondanks voldoende tikken, je toch trossen tomaten missen, let dan goed op de omstandigheden en pas dat aan waar mogelijk (denk aan luchten, kalken, etc.).

Op de foto hierboven zie je nog een keer een klein beetje hoe het werkt, of in ieder geval hoe ik blad pluk en de tomatenplant verzorg: opbinden langs een stok, dieven verwijderd, de onderste bladeren en ook tussendoor zo links en rechts wat weggehaald. Maar er is genoeg blad aan de planten voor de opname van voedingsstoffen en afvoer van afvalstoffen. Ik laat genoeg ruimte tussen de planten, op deze manier kan ik nog goed tussen de planten komen om ze te verzorgen, en het blad hangt niet tegen elkaar aan waardoor anders de luchtvochtigheid te hoog zou kunnen worden. De tomaten kunnen later vrij hangen om te groeien en later ook in het zonlicht  rijpen. Dit is nog een wat oudere foto, nog steeds bruikbaar maar ondertussen mulch ik tussen/onder de planten, met een laag bruin karton en daarop wat mest met veel stro, of brandnetel en smeerwortelbladeren, of halfrijpe compost (wat ik dat jaar dan ook op voorraad heb of kan plukken 😄).

SIAMESE MEERLINGEN

Zo noem ik ze maar. Het zijn bijna klompen of kluwen van vruchten. Het komt vooral voor bij de onderste/eerste trossen van flinke vleestomaten (bij gewone tomaten, roma en cherry’s kom je dit verschijnsel niet of nauwelijks tegen). Ik kreeg eens de tip dat ze in het Duits wel ‘bunkertomaten’ worden genoemd, ook een leuke naam 😁

Je ziet het al bij de bloei, dit is een gewoon tomatenbloempje:

En op de foto hieronder zie je verschillende bloempjes van een bunkertomaat/Siamese meerling, je kunt goed zien dat ze heel uiteenlopend van formaat en vorm kunnen zijn:

De tomaat zal op de bloem gaan lijken (ze zien eruit als meerdere bloempjes die in elkaar zijn vergroeid, soms zelfs nog met kelkblaadjes ertussen, en dat geldt dus ook voor de tomaten.

Je ziet aan de tomaten; ze zijn bijna altijd groter dan de ‘normale’ tomaten in de tros, en ze zien eruit als een kluwen van meerdere tomaten. Je zult deze tomaten  nooit in de winkel tegenkomen.

Ik krijg zo af en toe wel vragen van mensen die deze bloempjes en tomaten in hun planten zien en vragen of ze ziek zijn, maar dat is dus niet zo. Het heeft te maken met grote verschillen in dag- en nachttemperatuur (en dat zien we vooral in het voorjaar en in de kas; als het in mei in de kas al ruim 35 graden kan worden maar het in de nacht soms nog maar 5 of 6 graden is). Dat is dan ook de reden waarom je het vaak alleen in de onderste tros ziet; later in de lente en zomer is het ook in de nacht warmer. Daarnaast zie je het dus vooral bij vleestomaten, en het ene ras is er ook nog gevoeliger voor dan het andere.

Misschien zijn deze tomaten niet handig om zo op te eten, maar hier snijd ik dit soort tomaten in stukken en dan zijn ze heerlijk voor de soep. Niet schrikken dus als je eens zo’n tomaat aan je plant ziet, gewoon lekker opeten, er is niks mis mee.

Vooruit, nog maar één, omdat ik ze gewoon toch ook heel mooi vind 🥰

Er zijn mensen/websites die adviseren om de bloempjes van deze tomaten al in een zo vroeg mogelijk stadium weg te knippen, je kunt bedenken dat zulke grote bonkige tomaten-in-een-kluwen wat meer energie gebruiken. Zelf doe ik dat nooit, ik vind ze te mooi, bijzonder en ook gewoon lekker. Ik schreef eens een uitgebreid blog over dit onderwerp, met nog wat meer informatie en foto’s van voorbeelden: Meerling

En tot zover dan ook de uitgebreide teeltzorgen bij de tomaat. Klik op de link om terug te gaan naar de hoofdpagina over de Tomaat. En omdat ik regelmatig vragen krijg over ziekten en aantastingen bij tomaten, heb ik ook een pagina gemaakt over Ziekten bij tomaten.