Tomaat – Ziekten en Plagen

Ik weet eigenlijk helemaal niet of iets over dit onderwerp wil/moet schrijven. Ik wil graag schrijven over zaken waar ik min of meer verstand van heb (of in ieder geval ervaring mee heb), en vooral ook over de leuke kant van moestuinieren en tomaten.Ik heb ondertussen zeker wel ervaring met een aantal ziekten en plagen die bij tomaten voorkomen. Maar tegelijkertijd ben ik geen bioloog dus ik kan alleen maar vertellen over wat ik zelf heb gezien en gelezen. Ik heb er ondertussen ook een aantal blogs over geschreven dus ik ga daar ook wat informatie uit overnemen en/of naar verwijzen.

Ik ga hier geen lijst met alle mogelijke ziekten en plagen bij tomaten maken maar vooral benoemen waar ik zelf ervaring mee heb. En wie weet, als lezers mee kunnen helpen en vragen van andere moestuinders willen beantwoorden, dan groeit deze pagina wellicht.

Nou, toe maar, ik begin met een aantal zaken die helemaal geen ziekte, schimmel of plaag zijn.

SCHEUREN / BARSTEN

Als tomaten rijpen en ze ook nog water hebben gekregen zetten ze wat uit. Maar bij een rijpe tomaat kan het vel niet veel verder meer oprekken. En dat zorgt er simpelweg voor dat het velletje barst. Je kunt het dus voorkomen door tomaten die rijpen niet zoveel water meer te geven. En geef vooral ook water vóór en niet ná het oogsten: als je eerst water geeft en dan bijvoorbeeld 2 uur later tomaten gaat plukken, dan is de kans op scheuren/barsten niet alleen groter, de tomaat zal wellicht ook wat minder geconcentreerd smaken (want de vrucht heeft nog water opgenomen). Ik heb het uitgebreider en met meer foto’s uitgelegd op de pagina: Tomaat – Verzorging. Een foto zie je bovenaan deze pagina, en hieronder:

KRULKOPPEN

Soms maken mensen zich zorgen om hun tomatenplanten als die in een jong stadium krullend blad bovenin de plant krijgen. Het is geen ziekte of plaag en je hoeft je ook geen zorgen te maken. Het gaat in dat geval om jonge planten (vaak zo’n 60 tot 80 centimeter hoog). Er is in principe niets aan de hand: de planten zijn jong en sterk en willen graag groeien. Ze nemen voeding op maar kunnen dat nog niet goed kwijt omdat ze nog jong zijn. Dat resulteert in opgekrulde bladeren, vooral boven in de top van de plant. Zodra de plant verder groeit en ook trossen bloemen en tomaten gaat maken gaat dit fenomeen over (want dan heeft de plant alle energie nodig voor groei, bloei en het vormen en groeien en laten rijpen van vruchten). Ook hier heb ik al eens wat over geschreven, een meer uitgebreidere uitleg met ook meer foto’s vind je hier: Krulkoppen

Er zijn trouwens ook tomatenrassen waarbij de bladeren, bijna een beetje zoals een sigaar oprollen. Dat is ook geen ziekte of plaag; sommige rassen doen dat, vaak de rassen die nauw verwant zijn aan Coeur de Boeuf. Het is niet helemaal duidelijk waarom die planten dat doen, maar het heeft in ieder geval geen invloed op de groei, bloei en oogst. Ik heb helaas geen foto ter illustratie maar ik heb elk jaar wel enkele planten die deze bladeren laten zien, ik zal er dit jaar proberen een foto van maken.

MEERLINGEN

Ook dit is geen probleem: het is iets wat je vooral bij vleestomaten wel eens ziet, vooral tomaten in de onderste tros. En dat komt doordat het iets heeft te maken met de grote verschillen in dag- en nachttemperatuur, vooral in een kas kan dat wel verschillen van een paar graden in de nacht tot ruim 30 graden overdag. De bloempjes zien er dan uit als samengeklonterde bloempjes. En dat geldt ook voor de tomaten: vaak extra groot en een geklonterde homp tomaten. Klinkt lelijk maar ik vind het prachtig. Als je er niets mee kunt mag je de bloempjes in het jonge stadium verwijderen, dan gebruikt ze ook geen energie van de plant. Maar ik ben er altijd blij mee, omdat ze zo bijzonder zijn. En ze zijn er maar even want vanaf de 2e tros is de nachttemperatuur hoger en zie je ze in principe niet of nauwelijks meer. De tomaten zijn misschien niet in mooie plakken te snijden. Nou en, dan snijd ik ze in stukken, voor in de sla of een pastagerecht of soep of zo. Ook hier heb ik wel eens een blog over geschreven, met meer voorbeelden, uitleg en foto’s: Meerling. Tot slot nog even een fotocollage van de bloemen en een foto van tomaten met dit verschijnsel.

Tot zover de onschuldige bijzonderheden die je wel eens bij een tomatenplant tegen kunt komen. Dan komt nu eerst maar gelijk de meest akelige ‘ziekte’ die ik ken, met de naam die je op de tomatenpagina’s ongetwijfeld al vaker hebt gezien:

PHYTOPHTHORA INFESTANS

Het wordt ook wel aardappelziekte genoemd. Want het is dezelfde pseudoschimmel die dus zowel tomaten als aardappelen aan kan tasten. Het kan leiden tot de meest verwoestende aantasting die ik zelf bij tomaten ken. Alleen daarom al is het heel belangrijk om aantasting te voorkomen want de kans op snelle besmetting met andere planten is heel groot en de kans op het verloren gaan van de oogst daardoor ook.

Phytophthora infestans is dus een pseudoschimmel. Vooral bij vochtig weer en niet te warme temperaturen krijgt ze veel kans om de kop op te steken. Ze is berucht bij de teelt van tomaten maar minstens zo gevreesd bij de teelt van aardappelen. Ik kan me jaren herinneren waarin buitentomaten konden worden weggegooid zonder er dan ook maar één tomaat van te hebben kunnen geplukt. Gelukkig zijn er de laatste jaren een aantal oplossing. Eén daarvan is de behandeling met professionele maar zelfs ook huismiddeltjes. En de ander mogelijke oplossing is dat er steeds meer rassen verkrijgbaar zijn die in meerdere of mindere mate resistent zijn tegen phytophthora.

In het begin kun je haar misschien niet zo herkennen, het blad krijgt wat bruine plekjes, en later zie je dat ook op de stam. Maar al snel gaat het bergawaarts.

Eerst een foto van de eerste aantasting:

Al vlot worden de plekken erger, ook op de stam, en vervolgens op de tomaten zelf. En dat kan er dan zo uitzien:

Eigenlijk is er nu al geen redden meer aan. de stam en het blad zijn al helemaal bruin, eerder rot dan dor, de tomaten zelf zijn al echt smerig: ze hebben een penetrante rotte geur, de kleur wordt een vreemde kleur bruin en ze ziet eruit alsof ze een botsing heeft gehad (allemaal harde en zachtere plekken).

Op dit moment moet je niet alleen de tomaten en planten vernietigen, je moet nu ook goed oppassen en kijken of je andere tomatenplanten misschien al zijn aangetast. En je moet ook goed naar je aardappelen kijken want ook die kunnen dus door deze zelfde phytophthora = aardappelziekte worden aangetast. Ze heeft vocht nodig om zich via sporen te kunnen verspreiden dus je ziet vaak een uitbraak rond de maand juni, wanneer de temperatuur nog niet heel hoog is en er tegelijkertijd relatief veel regen valt.

Zo zien aardappelen eruit die door phytophthora zijn aangetast:

Je zult begrijpen dat ook de aardappelen niet eetbaar meer zijn. Gelukkig zien we bij aardappelen ook steeds meer rassen met een hoge resistentie. Uiteraard hebben die een hoger prijskaartje. En er blijft altijd onderzoek en ontwikkeling nodig.

In een kas of onder een afdak zal de kans op aantasting door phytophthora minder groot zijn, want daar is geen regen, en die is dus nodig voor de verspreiding. Buiten kun je wel wat voorzorgsmaatregelen treffen (denk aan een goede vruchtwisseling en het planten op een luchtige en warme plaats zodat ze na regen snel op kunnen drogen) maar in een natte zomer was (tot 2020) deze schimmel bijna niet tegen te houden in de hobbyteelt. Tenzij je uiteraard chemische middelen wilt gebruiken.

Ik kan er nog heel veel over schrijven maar ik heb er al een aantal blogs over geschreven. Daar verwijs ik graag naar want daar kun je veel uitgebreider lezen wat het precies is, hoe je het kunt herkennen, voorkomen en zelfs ook bestrijden met redelijk onschuldige huismiddeltjes als baking soda en borax:

• Phytophthora in tomatenplanten bestrijden
• Meer informatie over Phytophthora
• Resultaten behandeling Phytophthora met appelazijn en Baking soda
• Nog meer over Phytophthora
• Phytophthora – behandeling met Borax

Het loont echt de moeite om het te lezen. Ik heb zelf ervaren dat borax bijvoorbeeld heel goed werkt en bij tuinvriendin Laura zag ik hoe zij aardige resultaten behaalde met baking soda. Uiteindelijk kun je er de planten niet mee genezen maar als je op tijd bent (als de aantasting nog niet zo ernstig is en het nog alleen in het blad zit) kun je met een regelmatige herhaling van het vernevelen van baking soda of borax in water de ontwikkeling van phytophthora zodanig remmen dat je er toch nog vruchten van kunt oogsten. Het is dan wel ook belangrijk om aangetaste bladeren voorzichtig af te knippen en te vernietigen, etc., maar zoals gezegd, lees de blogs vooral voor meer informatie.

En dan is er nog een fijne nieuwe ontwikkeling: zoals er bij aardappelen ook steeds meer resistente rassen worden ontwikkeld, is dat ook het geval bij tomaten. Er is trouwens nooit 100% resistentie, dat heeft iets te maken met het inkruisen van een aantal resistente genen waarbij de één beter werkt dan de ander, Voor een uitgebreide uitleg daarover verwijs ik graag naar deze pagina op de website van Fruitlent.

Voorbeelden van rassen met een zekere resistentie tegen phytophthora/aardappelziekte:

• Crimson Crush
• Damsel
• Defiant
• Fandango
• Galahad
• Honey Moon
• Mountain Magic
• Mountain Merit
• Primabella
• Rondobella
• Sunviva
• Sweet Survivor
• Vivagrande

In de webwinkel van Culinaris (in Duitsland maar ze verzenden ook naar Nederland) vind je bijvoorbeeld zaden van een aantal rassen die vroeg genoeg zijn voor de buitenteelt en ook nog een bepaalde resistentie hebben tegen aardappelziekte/phytophthora. Zelf teel ik dus tomaten in een kas waardoor ik niet zo snel last heb van phytophthora in tomaten (omdat het droog is in de kas en de temperatuur er ook nog eens vaak hoog is). Maar de laatste jaren teel ik ook een paar tomatenrassen buiten, omdat ik benieuwd ben of, en zo ja, hoe resistent sommige tomatenrassen tegen phytophthora zijn. En daar heb ik al echt goede resultaten mee gehad. In hoop deze pagina dan ook elk jaar weer bij te kunnen werken met mijn ervaringen met deze rassen.

Tot slot nog even voor alle duidelijkheid: de beste resultaten in de buitenteelt (met zo min mogelijk kans op phytophthora) krijg je door een combinatie van factoren en maatregelen: mooi weer met hoge temperaturen, een tomatenras met een hoge resistentie, een goede vruchtwisseling, een standplaats waar blad snel kan opdrogen na een regenbui, de planten goed in de gaten houden en indien nodig preventief vernevelen met baking soda of borax (of een chemisch middel als je daar geen bezwaar tegen hebt), een goede plantafstand waardoor bladeren elkaar niet raken en lang nat blijven en kruisbesmetting heel snel gaat, etc.

RUPSEN

Na het ingewikkelde phytophthora iets heel simpels. Want je kunt rupsen alleen voorkomen door geen groenten in de kas te telen die vlinders/motten en dus rupsen aantrekken. Ik heb in al die 35 jaar nog nooit rupsen in de tomaten in de kas gehad. Tot het ene jaar dat ik in de kas ook 2 koolplanten had staan. Ik durf niet te zeggen dat de koolplanten de oorzaak waren van de aantastingen in de tomaten, normaal gesproken houden rupsen die van koolbladeren leven niet van de smaak van tomaten. Dus misschien was het toeval. Maar het is hoe dan ook mogelijk dat er rupsen op je tomaten afkomen. Ze eten dan niet de bladeren maar vooral de vruchten, ook als ze nog niet rijp zijn. De remedie is o zo simpel en tegelijkertijd lastig: vang de rupsen. Soms ben je er een poosje zoet mee en duurt het even voor je ze vindt. Maar als je ze vindt kun je ze weghalen. Zet ze dan bij voorkeur op planten waarvan je het niet zo erg vindt dat ze er van eten (ik zet ze altijd, ook de rupsen die ik op koolplanten vindt, op wat planten naast de compostbak, daar kunnen ze zelf bedenken wat ze waar kunnen en willen eten). Bedenk dat een tomaat die is aangetast door rupsen ook wat bevattelijker is voor ziekten en schimmels en andere plagen, via de ‘wonden’ die in de tomaat zijn ontstaan. Verwijder dus ook gelijk de aangetaste vruchten (met rups en al op de composthoop, dan heeft de rups ook nog een poosje wat te eten).

Ook nog even: niet alleen rupsen eten tomaten. Ik woon in de stad aan de kust, hier zijn bijvoorbeeld nauwelijks herten, hazen, etc., en ik heb ook geen idee welke dieren onrijpe en/of rijpe tomaten lusten. Hier hebben we soms (niet elk jaar) last van ratten, ze zijn makkelijk herkenbaar omdat ik de tanden in het vruchtvlees kan zien staan 🙄😄. Als ze er al zijn eten ze alleen de tomaten onderin de planten, misschien ook omdat er later in het seizoen weer andere lekkere groenten te eten zijn op een volkstuin. Hoe dan ook: je kunt het een dier niet kwalijk nemen dat het je tomaten ook heel lekker vindt. Een dier bestrijden is maar zelden een optie (want als het dood of verjaagd is komt er vaak al snel weer een opvolger in het vrijgekomen territorium. Met een naargeestige vicieuze cirkel tot gevolg. Het is dan beter om je vruchten te beschermen. Als ik een jaar met ratten tref (eens in de paar jaar) bind ik om de onderste tros of losse grote tomaten vershoudzakjes uit de supermarkt. Er zijn ook mensen die pantysokjes gebruiken, of een stukje vliesdoek, etc.

NEUSROT

Het wordt in het Engels ook wel ‘blossom end rot’ genoemd. Dit is geen ziekte, geen schimmel, geen plaagdier: het is een verschijnsel dat optreedt onder bepaalde omstandigheden. Vroeger dacht ik dat er maar één oorzaak is: de planten hebben te weinig water gehad. Maar ondertussen weet ik dat het ook mogelijk is dat de plant wel water krijgt maar het niet op kan nemen of dat er een verstoorde balans is in kalium en calcium. Ik heb er een uitgebreid blog over geschreven met meer uitleg en voorbeelden.

Je ziet het, als het er is, vooral bij romatomaten. Omdat die van zichzelf al een langwerpige vorm hebben en minder vocht bevatten. Als de tomatenplant niet genoeg water krijgt, of niet genoeg water op kan nemen, dan redt ze zichzelf door vocht uit de tomaat te onttrekken. In principe kun je de rijpe vrucht, na het ruim wegsnijden van de harde ingezonken plekken, nog gewoon eten. Maar ze wordt er natuurlijk niet lekkerder op. Lees vooral dit blog voor meer uitleg en tips hoe je dit kunt voorkomen: Neusrot en balans

ZONNEBRAND

Jazeker, net als mensen kunnen tomaten ook verbranden. De bladeren kunnen verbranden maar ook de tomaten zelf. Het is handig om onderscheid te maken tussen de teelt in de kas en de buitenteelt. In de buitenteelt zul je het verbranden van het blad niet zo snel zien, omdat de zon nog niet zo sterk is als je de zaailingen/jonge planten rond half mei gaat uitplanten. In de kas is dat anders: de tomaten die uit de beschermde en minder lichte omgeving van het huis komen krijgen ineens heel veel licht en veel zon (als die schijnt), en door het glas/kunststof kan dat bijna als een soort vergrootglas werken en zorgen voor het verbranden van bladeren. Juist in dat jonge stadium wil je dat niet, want het blad sterft af terwijl dat juist nu zo hard nodig is voor de fotosynthese/groei. De oplossing is heel eenvoudig: breng je jonge tomatenplanten naar de kas in een week met wat wisselvallig/bewolkt weer. Het is ook prima als de zon schijnt maar bij voorkeur niet de hele dag, als een soort tussenstap, om eerst een beetje te wennen aan de omstandigheden in de kas. Je kunt ook kalken maar eigenlijk wil je daar liever nog even mee wachten omdat veel licht in de eerste weken helpt bij de groei van tomaten, komkommers, paprika’s, etc.

Zoals gezegd zul je hier in de buitenteelt niet zoveel last van hebben. Wel kan het zijn dat als het heeft geregend, daarna de zon fel schijnt en er ook nog wat wind staat de planten daar wat last van kunnen hebben. Een goede warme en luchtige standplaats zijn belangrijk voor later, als er tomaten verschijnen. Maar je kunt jonge zaailingen die dit buiten een keer treffen wellicht wel wat beschermen, bijvoorbeeld door er wat planten in potten voor te zetten die voor wart beschutting zorgen. Of desnoods kun je tijdelijk een vliesdoek (voorzichtig!) over de planten draperen.

Het verbranden van de vruchten zie je in de kas vaak als de zon fel schijnt, vaak rond de maand juli. Rijpe tomaten verbranden het makkelijkst (omdat die wat zachter zijn en het velletje al is opgerekt door hert rijpen) maar ook onrijpe tomaten kunnen verbranden:

Op de foto zie je een soort witte plek met wat structuur, de cellen zijn kapot en dat zorgt ervoor dat de plek heel hard is, oneetbaar. Bij een rijpe tomaat wordt de plek vaak eerst oranje of geel en later ook weer wit waarbij je een soort structuur ziet.

Ik maakte eens deze foto’s van de tomaat Cementnik: De eerste aantasting:

En uiteindelijk werd het dit:

De tomaat is niet ziek en dat betekent dat je de tomaat zeker wel ook kunt eten. Ze is misschien niet meer zo lekker als had gekund, door een verstoorde balans in de opname van voeding, maar zeker nog eetbaar. Ik sneed deze tomaat doormidden:

Je ziet dat het deel dat verbrand is van binnen verdroogd lijkt/is. En je voelt ook dat het hard en taai is. Maar als je het ruim wegsnijdt is de rest van de tomaat nog prima bruikbaar in de keuken.

De oplossing: bescherm de tomatenplanten tegen al teveel zon, door middel van het kalken van de ruiten. Of je kunt een vliesdoek, een wit laken, oude vitrage, etc. ophangen. Of zet/zaai/plant wat hoge planten (vast of eenjarig) aan de zonkant voor de kas. Het is ook handig om juist wat bladeren in de buurt van de tomaten te laten hangen zodat die voor wat schaduw zorgen.

Ook dit zie je minder vaak in de buitenteelt maar het komt zeker ook wel voor. In de buitenteelt is het extra belangrijk om te kijken welke bladeren je kunt verwijderen en welke je juist moet laten hangen. Want je wilt niet teveel bladeren die tegen elkaar hangen (omdat die moeilijker opdrogen na regen en daardoor vatbaarder zijn voor phytophthora), maar je wilt wel dat de bladeren de tomaten beschermen, tegen felle zon maar ook tegen slagregen en sterke wind in een zomerstorm. Kijk dan dus goed naar je planten, houd een ruime plantafstand aan en verwijder bladeren waarvan je denkt dat het beter is om ze weg te halen. Mocht er een hittegolf komen en ben je bang dat je tomaten ook in de buitenteelt verbranden, dan kun je altijd tijdelijk een bescherming van bijvoorbeeld vliesdoek ophangen. Ik heb zelf eens een paar heel goedkope klamboes bij de Action gekocht en goedkope vitrage bij Ikea (allebei geen aandelen), en die heb ik al jaren in kist op de volkstuin liggen en kan ik gebruiken om bijvoorbeeld mijn blauwe bessen te beschermen tegen vogelvraat, over mijn kersenboompje te hangen als de kersen rijpen, maar ook voor situaties zoals deze. Een vershoudzakje van de supermarkt kun je bijvoorbeeld ook tijdelijk om trossen hangen die vol in de zon hangen. Maar in Nederland heb ik zelf eigenlijk nog nooit zonnebrand bij mij buitentomaten gezien hoor. Afijn, met de toenemende temperatuurstijging en fellere zonkracht plus hitte is het wellicht steeds vaker wel mogelijk.

Tot zover deze pagina over ziekten, plagen en andere afwijkingen bij tomaten. Niet leuk maar hopelijk wel nuttig. En het is dus ook niet compleet. Wellicht volgen hier nog wel eens hoofdstukken over Alternaria, witte vlieg, etc. maar ik prijs me gelukkig dat ik daar geen ervaring mee heb, er dus geen foto’s van heb en er ook niks over kan vertellen.

Om wel leuk te eindigen tot slot een foto van een heerlijke tomatenoogst, het is hoe dan ook al die mogelijke tegenslagen meer dan waard als een bord zoals deze kan worden geplukt (en geproefd 💚).