Tomatenvragen en de oogst

Elk jaar krijg ik vragen over de teelt van tomaten. Eén van de vaak terugkerende vragen gaat over de krullende bladeren bij tomaten. Er zijn 2 soorten: de donkergroene krullende bladeren in de top van de plant als die ongeveer een meter hoog is, vaak rond de maand juni. Daar schreef ik al eens een blog over: Krullen. Maar er is ook het krullen van de bladeren in de zomer: het is bijna te vergelijken met sigaarvormig in de lengte oprollen (ik las ergens ‘als een taco’, dat is ook een goede vergelijking 😁). Er wordt vaak gedacht dat die planten ziek zijn of worden belaagd door plaagdieren.

Ook deze week kreeg ik daar weer een vraag over (dat denk ik, het is soms lastig om de ernst van ‘een probleem’ in te schatten via een woordelijke beschrijving van een situatie). Ik beloofde om een foto van het soort blad te maken waarvan ik denk dat de vraagsteller het bedoelde bij zijn planten.

Ik heb dit jaar niet heel veel tomaten met dit soort blad, maar ik zie het elk jaar wel bij een paar planten. Sommige planten (of tomatenrassen) hebben er wat sneller en meer last van dan andere. En je ziet het vooral middenin de zomer, in juli en augustus, meestal in de kas maar het kan zeker ook in de buitenteelt.

Deze tomatenplant is zeker niet ziek. Om te begrijpen waarom de bladeren zo opkrullen is het handig om de ‘evolutie’ van de tomatenplant te begrijpen. En na al die jaren tomaten telen heb ik me daar nu pas eens wat beter in verdiept, met dank dus aan de vraag. Hoezo, een leven lang leren van wat de tuin te bieden heeft ♥️. Ik heb altijd gedacht en begrepen dat tomaten van origine in beboste gebieden in Zuid-Amerika groeiden, met in mijn hoofd plaatjes van Columbus en metershoge woekerende tomatenplanten, als in een oerwoud. Toen ik meer informatie zocht voor het schrijven van dit blog kwam ik ook nog veel informatie tegen die veel lijkt op dat plaatje in mijn hoofd. Pas nu, 35 jaar na het telen van mijn eerste tomatenplant, kom ik erachter dat dat niet het geval is 😮🙈😁

Van origine groeien tomatenplanten (vooral) in het noordwesten van Zuid-Amerika, bijvoorbeeld in bergachtige gebieden zoals de Andes en in de kuststreken van Peru, dus soms wel in boomrijke gebieden maar vaker nog aan de kust, meestal op zanderige of rotsachtige bodems. Geen makkelijke omstandigheden dus. De oorspronkelijke wilde tomaat (Solanum pimpinellifolium) is de moeder van alle tomaten (Solanum lycopersicum). Ze kan heel goed tegen droogte, zeewind, schaduw maar ook tegen de brandende hitte in de zomer. Die wilde tomaten zijn planten die laag bij de grond groeien, liggen of kruipen en waar het kan een boom of iets anders in klimmen. De blaadjes zijn klein en dat geldt ook voor de kleine cherrytomaatjes.

Foto’s van de echte oorspronkelijke tomaten op hun natuurlijke plek zijn moeilijk te vinden. Uiteindelijk vond ik onderstaande foto’s op ResearchGate.net, Met daarbij de tekst: “Voorbeelden van de natuurlijke habitats van wilde tomaten en verwante nachtschadeplanten in Noord-Chili, in de droge kustzone, in een smalle kloof in de Andes, op een blootgestelde, droge helling in de Cordillera de Domeyko of in een ondiepe depressie”.

Dat lijkt niet eens op een oerwoud met boomhoge tomatenplanten en Columbus op de achtergrond 🙈😁

Hoe dan ook: we zijn nu een paar honderd jaar verder, en ook hinderden kruisingen. We willen van deze subtropische plant in het korte seizoen van ons koele klimaat hoge planten met een goede opbrengst. De tomaten zijn groter, de bladeren zijn groter en de hoge planten vangen door het rechtop groeien (in een stamtomaatvorm) veel meer zon en wind en regen. Onze grond is anders van samenstelling en structuur, net als de voedingstoestand en de hoeveelheid vocht die de tomaten krijgen.

Het opkrullen van bladeren is dus een verdedigingsmechanisme. Tegen van alles en nog wat, van droogte, hitte, brandende zon tot vocht tekort maar ik begreep dat het blad bijvoorbeeld ook op kan krullen als de plant wordt geplaagd door schimmels, virussen en andere mogelijke ellende. Als het droog en heet wordt, met een brandende zon en/of sterke wind, dan krullen de bladeren langwerpig op zodat ze zichzelf kunnen beschermen tegen die zware weersomstandigheden. Je kunt het vergelijken met een schelp die zich sluit, of met een parasolletje: de verdamping via het blad daalt en het voorkomt zonnebrand.

Ik heb hier gezien dat bijvoorbeeld Coeur de Boeuf-achtige tomaten er extra gevoelig voor lijken te zijn. En ik zie het juist maar zelden bij cherrytomaten. Dat komt wellicht ook doordat de meeste cherrytomaten van zichzelf al wat ranker en slanker zijn en kleinere blaadjes hebben (uiteraard uitzonderingen daargelaten).

Op onderstaande oude foto van Tomaat Goldman’s Italian American in de vroege herfst kun je het weinige blad dat er nog is zien opkrullen (ik verwijder in de nazomer steeds meer blad zodat de tomaten die er nog hangen zoveel mogelijk licht en zon krijgen in de steeds korter wordende dagen).

Natuurlijk kun je helpen door de omstandigheden wat minder zwaar te maken: het licht filteren door kalken of een bescherming, regelmatig voldoende vocht geven, etc. Maar als de bladeren eenmaal zo krullen is de kans groot dat dat zo blijft. En dan kan ik alleen maar zeggen dat ze dat goed verdraagt. Voor zover ik het als hobbyist kan beoordelen denk ik dat het weinig effect heeft op de uiteindelijk opbrengst.

Het blad van tomaat Resibella vorig jaar in de buitenteelt:

Uiteraard zijn er altijd andere mogelijkheden, van ziekten en schimmels tot plagen. Maar daar heb ik geen verstand van, ik herken het alleen als een ingebouwd verdedigingsmechanisme van de plant dat verder weinig consequenties heeft. Sowieso wordt het blad van tomaten er niet mooier op gedurende de zomer. Dat is ook logisch, hetzelfde geldt voor het blad van meloenen, courgettes, boontjes, pastinaken, etc. Wind, regen, brandende zon hebben allemaal invloed op het blad. Het is ook gewoon een verouderingsproces waarbij bladeren (net als huid bij mensen en dieren) steeds meer kleine mankementen krijgen als littekens, scheurtjes, verkleuringen, etc. Bovendien is het blad in het voorjaar heel belangrijk voor de groei, maar later in het seizoen gaat de plant ook een groot deel van de energie steken in de bloei en de vorming en rijping van vruchten of peulen/zaden.

De andere vraag die ik deze week kreeg ging over afvallende bloempjes die niet waren bevrucht. In het Engels wordt het blossom end rot genoemd. Als het te warm wordt (> 35 graden) verliest het mannelijke stuifmeel zijn levenskracht. Volgens mij, maar ik ben geen bioloog, is er geen zwart en wit in die bewering. Met 3 hittegolven is de temperatuur in de kas overdag af en toe opgelopen tot boven de 50 graden. En natuurlijk zie ik ook hier onbevruchte bloempjes. Maar eigenlijk mag ik vooralsnog helemaal niet klagen, er hangen meer dan genoeg tomaten in de planten en ik zie weinig ‘lege stokjes’. Ik denk dat stuifmeel niet levend of dood is maar dat er een heel scala van percentages levensvatbaarheid tussen zit.

Je herkent een slechte bevruchting aan bloemtrosjes met ‘kale stokjes’. Dit is een foto van een paar jaar geleden:

En nog een voorbeeld van enige jaren terug:

Je ziet bloempjes maar ook bloemsteeltjes waar niets meer is: geen bloempje en geen vruchtbeginsel. Toch jammer, dat waren allemaal potentiële tomaten.

Dit jaar, mede door de hitte, tik ik me suf. Dat is geen enkel probleem want het kost me nauwelijks 2 minuten tijd voor 3 kassen. In elke kas staat bij de ingang een stokje en elke plant die aan een stok is opgebonden (tomaat maar dus ook paprika, peper en aubergine) krijgt een tikje tegen de stok. Daarmee valt het mannelijke stuifmeel op de vrouwelijke stamper op nauwelijks een paar millimeter afstand. Bij bijvoorbeeld komkommers en meloenen heeft dat geen nut want die maken vrouwelijke bloemen en mannelijke bloemen; die kun je beter met een kwastje bestuiven.

Dat tikken doe ik elke ochtend, zodra ik op de volkstuin kom want dan is de temperatuur nog niet zo hoog opgelopen. Ik hoop de bloempjes die in de nacht open zijn gegaan zo gelijk te bevruchten met nog sterk levenskrachtig stuifmeel. In de avond tik ik zo mogelijk nog een keer (als ik toch nog even naar de tuin moet om water te geven), voor alle zekerheid, wanneer de temperatuur weer is gedaald. En wellicht is er stuifmeel dat nog voor 20% of 70% of wat dan ook levensvatbaar is. Als ik op andere momenten van de dag even in de kas moet zijn, om iets te oogsten of water te geven of wat dan ook, dan tik ik nog een keer: hoe warmer het wordt, hoe vaker ik tik 😁

En zo lijkt hier de bestuiving toch best nog aardig te lukken. Ik moet nog even iets melden: als het heel warm in de kas is moet er extra veel worden gelucht. Hier staan ramen en deuren 24 uur per dag open. Als je niet voldoende lucht geeft dat niet alleen veel warmte in de kas, maar ook een hoge luchtvochtigheid. Als je het bloempje van de tomaat ziet met dat minuscuul kleine stuifmeel, dan kun je je voorstellen dat dat stuifmeel niet kan vallen als de luchtvochtigheid zo hoog is dat het stuifmeel ‘klontert’. Condens op je ramen is dan ook nooit goed, een teken van een te hoge luchtvochtigheid. De oplossing is deuren en ramen open, zorgen voor wat schaduw door te kalken of vitrage o.i.d. op te hangen, en er is de optie om een deel van de bladeren te verwijderen. Geef water na het tikken, het liefst in de avond zodat de planten dat in de nacht op kunnen nemen en zo sterk de hete dag weer in kunnen.

Ook in de buitenteelt zie ik niet veel onbevruchte tomaten. Daar zorgt de wind voor voldoende beweging om het stuifmeel los te laten en de luchtvochtigheid is er natuurlijk lager. Op windstille plekken is het altijd handig om dan toch ook even te tikken want er zijn niet veel insecten die tomatenbloemen bezoeken (in tegenstelling tot bijvoorbeeld de bloemen van paprika’s en aubergines).

Ik hoop dat de 2 personen met de 2 afzonderlijke vragen iets aan dit uitgebreide antwoord hebben, en wellicht andere mensen er ook iets mee kunnen. Tot slot dan nog wat foto’s van tomatenoogst hier. Het is letterlijk een heerlijk tomatenjaar, met vooralsnog een prima opbrengst en ik ben zeker ook tevreden over de smaak ♥️🥰. Komend weekend staat een grondige en uitgebreide verzorging van alle planten in de kassen op het programma. Nu de hitte voorbij is en er ook wat minder zon is kunnen we eindelijk weer de kas in zonder er na een paar minuten zwetend en bijna uitgedroogd weer uit te komen (ik overdrijf 😁, maar niet heel erg, het was deze week echt niet grappig om iets in de kas te doen).