Smeerwortel

In deze donkere, koude en kletsnatte dagen had ik eindelijk eens tijd om me te verdiepen in de theorie rond de vermeende voordelen van smeerwortel (Symphytum officinale). En dan gaat het me niet alleen om de officinale maar ook om een gekweekt ras van diens neefje, de Russische smeerwortel: Symphytum x uplandicum Bocking 14.

Ik hoop hier volgend jaar meer uit eigen ervaring over te kunnen schrijven want ik heb zelf pas afgelopen voorjaar wortelstokjes gekocht. Ik heb er dit jaar wel wat van geoogst maar nog niet heel veel (omdat ik de jonge planten eerst goed wilde laten groeien zodat ze sterk de winter in zouden gaan). Ik kan echter al wel vertellen wat ik heb geleerd en wat de voor- en nadelen van ‘gewone’ smeerwortel in de tuin zijn, en die van de Bocking 14.

Allereerst over de gewone smeerwortel (Symphytum officinale); dit is een bekend onkruid dat vrijwel iedereen wel eens in de tuin heeft gehad, of in een berm heeft zien groeien en bloeien. Het is een ongeveer 35 centimeter hoge winterharde vaste plant met grote bladeren. De plant bloeit in de late lente en vroege zomer met (soms) witte of (vaker) lilapaarse bloempjes. De Engelse naam is ‘Comfrey’ en dat zal bij mensen die regelmatig naar Gardener’s World op BBC 2 kijken vast een belletje doen rinkelen als het gaat om een bron van kali, het maken van gier, etc.

Op zowel de foto bovenaan dit blog als op deze foto zie je de gewone smeerwortel Symphytum officinale

De voordelen van Symphytum officinale in de tuin:

  • Ze is een zeer gemakkelijke plant die vrijwel overal groeit (al heeft ze wel een voorkeur voor zon en vochtige grond)
  • Ze wortelt ruim 2 meter diep en kan daardoor uit diepere lagen van de grond vocht en heel veel nuttige voedingsstoffen, mineralen, etc. opnemen
  • De grote bladeren houden de groei van andere soorten onkruid tegen, houden de bodem vochtig en bieden bescherming aan veel insecten en andere kleine dieren.
  • De bloemen lokken veel bestuivers naar de tuin (hier zijn dat vooral heel veel hommels)
  • Het blad bevat veel nuttige stoffen zoals vitamine A en vitamine B12, eiwitten, etc. En het bevat ook stikstof (1,8%), fosfor (0,5%) en kalium (5,3%), de belangrijkste bouwstenen voor planten in de (moes)tuin die je vaak op een verpakking van een meststof ziet staan (NPK = N (stikstof) P (fosfor) K (kalium)
  • Door de vitaminen, eiwitten, etc. kan het worden gebruikt als veevoer, al vinden kippen en koeien het vaak pas lekker als het blad na het plukken afsterft (omdat het stugge en behaarde blad dan zachter wordt).

De voordelen van Symphytum op gezondheidsgebied:

  • De bladeren bevatten allantoïne, een stof die ervoor zorgt dat oppervlakkige wonden sneller kunnen genezen (omdat die stof de celdeling en de vorming van nieuw granulatieweefsel stimuleert). Het wordt ook gebruikt bij problemen met het bewegingsapparaat, zoals kneuzingen, gewrichtsaandoeningen en jicht. In de middeleeuwen werden er al aftreksels van gekookt, werden er wonden mee afgedekt en werd smeerwortel zelfs bij botbreuken gebruikt.
  • Je kunt ook informatie vinden over inwendig gebruik (bijvoorbeeld als in een thee) maar als je dat wilt is het verstandig om je daar eerst goed in te verdiepen want bij teveel consumptie zou het wellicht een leverbeschadiging kunnen veroorzaken.

Ik gebruik het zelf niet inwendig en kan er dus niets over zeggen. Maar ik heb het blad wel gedroogd en in olie laten trekken. Die olie gebruik ik bij ruwe handen, kleine schaafwondjes, etc. Ik heb het idee dat een wondje wat sneller ‘heelt’ maar het is veel te vroeg om er echt iets zinnigs over te zeggen, het kan ook zo zijn dat ik nogal placebogevoelig ben :-). Volgend jaar wil ik voor het eerst stukjes wortelstok gaan drogen en op olie zetten (omdat het gehalte allantoïne daarin veel hoger is dan in het blad). En misschien ook eens een aftreksel maken van blad en wortels.

Ik heb Bocking 14 blad op 30 graden gedroogd, daarna verkruimeld en vervolgens 8 weken lang in amandelolie laten trekken

De voordelen van smeerwortel in de moestuinkeuken:

  • Je kunt de bladeren geheel of versnipperd als mulch gebruiken, de voedingstoffen en mineralen in het blad zullen langzaam aan de grond en dus de planten die erin groeien worden afgestaan
  • Je kunt er een gier van maken (1 kilo blad op 10 liter water 3 weken laten fermenteren, zeven en de gier verdund (1 liter gier op 10 liter water) aan planten geven
  • Je kunt bladeren versnipperen en in een plantgat leggen
  • Je kunt er een aftreksel van maken (door het blad te koken en het afgekoelde water verdund aan planten te geven
  • Je kunt de bladeren samen met andere materialen laten composteren

Het enige maar wel heel belangrijke nadeel van gewone smeerwortel (Symphytum officinale):

  • Ze wordt niet voor niets onkruid genoemd: in dit geval betekent het dat ze zich rijkelijk uitzaait en de planten zich ook nog via uitlopers uitbreiden. Ze wortelt diep en is dus lastig te verwijderen (als je een piepklein stukje wortel laat zitten komt ze al snel weer terug). Ik gebruikte altijd al wel smeerwortelbladeren (vooral op de composthoop) maar daarvoor oogstte ik de bladeren van planten die in grote groepen aan de overkant van de sloot groeien. Planten die in mijn tuin opkomen probeer ik toch vooral te verwijderen (en ook dat is iets van de lange adem omdat je de plant niet goed in geheel uit de grond kunt halen).

Tot zover over de gewone smeerwortel.

Dan over de Russische smeerwortel: de Latijnse naam is Symphytum x uplandicum, ze is een kruising tussen Spymphytum officinale en Symphytum asperum. Symphytum x uplandicum kan zich nog wel enigszins uitzaaien maar het ras Bocking 14 (vernoemd naar de plaats in Engeland waar het ras is gekweekt) is steriel en zaait zich dus niet uit. Bovendien is ze in alle positieve eigenschappen de overtreffende trap van de gewone smeerwortel en heeft ze juist geen negatieve eigenschappen:

  • Ze lokt nog steeds heel veel hommels, sluipwespjes, zweefvliegen, etc. naar de tuin en (waarschijnlijk doordat ze steriel is) bloeit ze veel langer (hier in 2021 in haar eerste jaar van juli tot oktober)
  • De planten worden hoger (ongeveer 45 tot 50 cm) en zijn sterker; het blad is groter en levert dus meer ‘massa’ = oogst voor mulch, gier, compost, aftreksels, etc. op. Je kunt er wel 3 tot 5 keer per jaar bladeren van oogsten.
  • De bijna 3 meter diep groeiende wortels zorgen ervoor dat de grond mooi los is en dat geeft dus ook minder wateroverlast.
  • Het blad bevat veel meer voedingsstoffen, mineralen, etc.. Ik noemde al de NPK-waarde van gewone smeerwortel (N 1,8% – P 0,5% – K 5,3%). De NPK-waarde van Bocking 14 is maar liefst N 7,4% – P 2,4% – K 11,9%. En daarmee zou je haar in de juiste hoeveelheid een bijna volwaardige voeding in de moestuin kunnen noemen.
De planten en bladeren van de Bocking 14 zijn duidelijk groter en grover dan die van de gewone smeerwortel

Haar voordeel (dat ze zich niet hinderlijk uitzaait) is tegelijkertijd haar enige nadeel: je kunt haar niet zaaien en zult dus altijd eerst een plantje/stekje moeten vinden/kopen/ruilen/krijgen voor je haar zelf via stekken kunt gaan vermeerderen.

Ik kocht in het vroege voorjaar kale wortelstokjes:

Ik heb ze direct opgepot (door de stukjes wortel afzonderlijk in potjes horizontaal en ongeveer 2 centimeter diep onder potgrond te leggen). Ik heb de potjes in de koude kas gezet, te warm schijnt niet goed te zijn (maar buiten was het toen nog best behoorlijk koud). Vier tot zes weken later kwamen de eerste uitlopers boven de grond:

Ondertussen verhuisde ik de potjes met wortelstekjes naar buiten.

En aan het einde van de lente zagen ze er zo uit:

De planten zijn daar groot genoeg (en goed geworteld) om te worden uitgeplant. Ik heb een paar planten in een strook onder klimrozen uitgeplant. En een aantal onder/achter fruitbomen. Daar staan ze niet in de weg, helpen de fruitbomen door bijvoorbeeld het lokken van bestuivers en de opname van voedingsstoffen (die bij het afsterven van de bladeren ten goede komen aan de groei, bloei, vruchtzetting, smaak, etc. van het fruit). Dit jaar zijn het gezonde en sterke planten geworden waar ik een paar keer wat bladeren van heb geplukt en als mulch tussen groenteplanten heb gelegd. Maar te weinig om er al iets zinnigs over te kunnen vertellen. Komend jaar hoop ik voor het eerst zelf ook wortelstokjes te oogsten, stekken en weer uit te planten zodat ik flink meer planten heb en ook echt kan gaan ervaren hoe ik haar het beste kan gebruiken.

Bocking 14 heeft geen witte of lilapaarse bloempjes (zoals de gewone smeerwortel), de bloempjes hebben een meer bleekroze kleur.

Toen ik vorige winter op zoek ging naar de Bocking 14 was ze wel al in opmars maar toch was er maar mondjesmaat goede informatie en ook plantmateriaal te vinden. Nu ik voor dit blog googelde zag ik dat er niet alleen veel meer informatie te vinden is maar ook veel meer (web)winkels waar je planten, stekken of wortelstokken kunt bestellen. De Bocking 14 is in alle opzichten dus flink in populariteit toe aan het nemen.

Handige websites die ik voor het schrijven van dit blog heb bezocht:

Dan tot slot van dit lange blog nog even een belangrijke mededeling over de nieuwsbrief (de mail die op vrijdagavond wordt verstuurd met de link naar het blog dat ik die week schreef):

Ik kreeg afgelopen week regelmatig mailtjes van mensen die zich om verschillende redenen niet in kunnen schrijven. Als je dat wilt kan ik je zelf heel makkelijk en snel handmatig aan de lijst toevoegen. Mocht je de vrijdagavondmail willen blijven ontvangen maar lukt het je niet om je in te schrijven, mail me dan vooral even op [email protected]. Mocht je het hele verhaal over de spamberichten en de noodzaak om een geheel nieuwe mailinglijst te starten hebben gemist en ook de mail niet hebben gezien: je kunt je natuurlijk ook altijd weer via de balk onderaan elke pagina/blog aanmelden.

Ik eindig met nog 1 foto, van een witbloeiende gewone smeerwortel in de moestuin (ja, de zaden waaien over de sloot heen hè, en ik heb in de drukke zomermaanden ook niet elke dag of week tijd om de planten uit te graven :-)), samen met nog zo’n nuttige plant: de brandnetel. Die laatste heeft helaas iets meer nadelen: naast het uitzaaien en kruipen is er nog het jeukende en branderige prikken van de haartjes. Maar samen zijn ze aan de rand van de moestuin wel een gouden duo want ook brandnetelbladeren maken een heel goede (vooral stikstofrijke) gier/meststof.

Abonneer
Laat het weten als er
guest

41 Reacties
Oudste
Nieuwste Meest gestemd
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties
Carine p

Dag Diana,
Wat ben ik blij met deze blog! De bocking14 smeerwortel is werkelijk mijn favoriet in de tuin. Ik heb deze overal staan, rond fruitbomen, aan de randen van de groententuin, in de borders etc. Zo mooi en zo’n goede bestuivers. Ongeveer 15 jaar geleden kwam ik haar voor het eerst tegen op een bio groenten markt. En ik geef toe, het is een zalige plant. Gezien het aantal planten trek ik dus veel blad af en strooi dit als mulch rond mijn planten. Gezien ik ondertussen vrij bruut de bladeren aftrek, heb ik soms een stukje wortel mee en zo vermeerder ik de planten, die spontaan in de grond een nieuwe plant maken. Ook kan je gemakkelijk de plant in stukken afsteken als deze groot genoeg is geworden. Het is echt een hele sterke plant.
Wat ik wel niet doe (wat in jouw tekst staat), is smeerwortel bladeren in het plantgat stoppen. Ik steek versnipperde brandnetels bladeren in het plantgat omdat dit stikstof bevat wat zorgt voor een goede wortelvorming en sterke planten en pas na een 3 à 4 tal weken versnipper ik de smeerwortel rond de planten omdat dit vooral extra kali bevat voor een goede vruchtvorming. Dit is hetgeen mij 15 jaar geleden gezegd werd en ik pas dit nog steeds toe. Ook het maken van gier ben ik mee gestopt. Door het mulchen geef je geen boost, maar de stoffen worden geleidelijker aan de grond toegevoegd. Het is ook veel minder werk 🙂
Nu verder doen, het regent even niet….
Groetjes
Carine

frederik buyse

Dag Diana,
ook voor mij is (russische) smeerwortel een superplant ik noem ze soms ook mijn levende mineraalpompen
ik kan tot 3x per jaar de planten snoeien en gebruiken om te mulchen of de rest in de compostbak waar het blad de temperatuur vlug doet stijgen
vorig jaar voor de eerste keer zalf gemaakt van de wortels
jammer dat de plant nog bij weinig moestuiniers gekend is
grt Frederik,

Yvonne

Hoi,
Leuk om te vertellen:
Ik heb al vaker honden heel specifiek smeerwortel zien opzoeken, om dan van het blad te eten.
Geen idee waarom, maar ongetwijfeld weten honden dat wel….die hebben geen boek of internet nodig.
Groetjes Yvonne

Hanneke

Yvonne, ik dacht dat mijn honden raar waren, haha, maar leuk om te horen dat andere honden ook smeerwortel eten. Die van mij zijn er werkelijk dol op. Ik heb (inheemse) smeerwortel in de tuin staan en daar eten ze graag een hapje van, maar ook als we aan het wandelen zijn eten ze vaak wat (liefst jonge) blaadjes smeerwortel. Ze zijn kerngezond en ik ga er maar van uit dat ze zelf prima weten wat goed voor hen is.

Coco Woltering

Hallo Diana,
Wat leuk dat je aandacht besteedt aan de smeerwortel. Ik ben heel benieuwd naar de russische variant voor gebruik in de moestuin en boomgaard. Ik heb nog een tip voor het maken van smeerwortelolie. Je graaft in het najaar een paar wortels op van planten die minimaal twee jaar oud zijn. Goed wassen en de buitenkant drogen. In kleine schijfjes snijden en in een flinke hoeveelheid olijfolie au bain marie 20 uur (je mag het in meerdere sessies doen over een paar dagen verspreid) laten verwarmen. Zeven en in flesjes doen. Heel goed voor de huid, wondjes en kneuzingen en dergelijke. Op deze manier komen de werkzame stoffen vrij in de olie. Voor een zalfje kun je bijenwas toevoegen aan de warme olie en naar wens etherische olie.
Groetjes, Coco

Linda

Ik heb net smeerwortel gekocht en geplant! Ik kreeg namelijk de tip om smeerwortel te gebruiken tegen meeldauw op mijn dahlia’s. Volgend jaar kijk ik of dit klopt!
Dank voor al je info!

Carine p

Dag Linda,
Enig idee hoe je de smeerwortel gaat gebruiken tegen de meeldauw? Dit jaar stonden mijn komkommers langs de aubergines en paprika’s waar ik steeds mulch van smeerwortel leg. Helaas was het echt een slecht jaar qua meeldauw, maar ik heb nog nooit zoveel meeldauw gehad dan dit jaar.
Grt
Carine

Lous

Heerlijk om te lezen dat smeerwortel zo goed is voor de tuin. Helaas is in mijn tuin de ordinaire soort aan komen waaien en steeds als ik denk dat ik hem kwijt ben komt hij met zijn dikke wortels weer op elders. Bij voorkeur midden in een planten groep waar je hem bijna niet meer uit kan spitten. Wie hem hebben wil mag hem komen halen 😉

katrien

Hallo Diana,
Mss nog een tip : in het najaar stukje smeerwortelwortel opgraven, mooi wassen, drogen en in stukjes snijden, in bokaal doen, met alcohol overgieten tot ze net onderstaan. Bokaal sluiten en een 3-tal weken laten trekken op een zonnige plaats. Zeven en enkele druppels toevoegen aan een bodymelk. Heel goed om de pijnlijke gewrichten mee in te wrijven !
Inwendig zou ik het toch niet gebruiken …

Kim

Wat een interessant blog weer Diana! Ik heb wel een vraag over de Russische smeerwortel. Ik begrijp dat hij zich niet uitzaait, maar hoe zit het met de wortels? Ben een beetje bang dat hij zich via de wortels alsnog als onkruid gedraagt.

Groetjes, Kim

Carine p

Dag Kim,
Sta mij toe jou te antwoorden. Je hoeft echt niet bang te zijn met de Bocking variëteit, de wortels blijven bij de plant. Wel is het zo, dat ze maar een beetje wortel nodig hebben om een nieuwe plant te maken. Als je bv. deze smeerwortel wil verplanten en er blijft slechts een klein stukje zitten, heb je een nieuwe plant. Ook trek ik soms een beetje te hard aan de bladeren zodat ik een stukje wortel meeheb en voilà een nieuwe plant vormt zich waar ik deze mulchlaag gelegd heb. Deze nieuwe plantjes kan je dan makkelijk verplanten. De smeerwortel planten worden alleen maar groter en groter, dus ze kunnen na een paar jaar een serieus wortelgestel hebben.
Hopelijk is dit een antwoord op jouw vraag
Grt
Carine

Marc Dufraing

Ik heb een aantal jaren geleden (4-5j) een tiental wordtelstukjes gekocht voor mijn moestuin in Z-FR. Intussen steeds de wortelstokken(-kluiten) gesplitst en verder verdeeld over de rand van de moestuin. Momenteel is deze helemaal omringd – er komt weinig onkruid door de rand naar binnen – heel veel bloesem in het voorjaar waarop veel bijen ed komen – tot nu toe slechts 1x per jaar bladeren afgesneden met een sikkel en daarna wat kapot gesneden en tussen de planten in de moestuin gelegd als mulch. Volgend jaar proberen om deze meerdere keren af te snijden – op het gras te leggen en hierover dan te rijden met een draaiende maaier zodat de bladeren wat verhakseld worden en gemengd worden met het gras. (dit doe ik ook in het najaar met bladeren van de bomen) Ik denk dat het prima mulch gaat worden voor de moestuin. Ik ben het eerste jaar na het uitplanten (in de winter dan) reeds begonnen met de wortelstokken te splitsen.

Rob en Joyce Landgoed de Wildert

Goedemorgen Diana,
Wat een prachtig artikel en wat fijn dat je ons ook vernoemd in dit artikel. Al 20 jaar zijn we enorme fan van deze plant. Al heel veel groene fans hebben we voorzien van planten en wortelstukjes. We lezen trouwens al je artikelen met heel veel graagte. Dank hiervoor.
Grote groet Rob en Joyce de Vries Landgoed de Wildert

Rob en Joyce Landgoed de Wildert

We dachten het al te zien aan “de washand” op de foto. Wat leuk dat je dat laat weten. Veel aanvraag, ook via een site van voedselbossen. Het is echt een onmisbare plant. In onze koude kas hebben we uiteraard ook tomatenplanten in de zomer. Het enige wat we bemesten is een paar ezeldrollen bij het aanplanten en verder alleen smeerwortelgier en smeerwortelbladeren. Het gevolg is dat de tomaten veel en veel langer te bewaren zijn. Ook bij de aardappels krijgt de aardappelziekte geen kans. En zo kunnen we nog veel meer voorbeelden geven.
Dank en een grote groet Rob en Joyce Landgoed de Wildert

ellie scheppers

hallo diana

ik zie nergens de blauwe bloemen die in mijn smeerwortel zitten. wel zijn ze eerst roze, maar als ze volop bloeien zijn ze knalblauw. heb ik 25 jaar geleden van een collega gekregen als kaukasische smeelwortel. heb al heel veel stekken op verzoek uitgedeeld door de plant gewoon te delen net als de rabarber.

jouw tips voor het gebruik van de bladeren kende ik niet. ga ik natuurlijk meteen doen.
dank je wel

Marijke Jongerius

Dit jaar plots een plant met knalblauwe bloemen in de tuin opgekomen.
Wist eerst de naam niet, maar al gauw had deze de bladeren en uitgroei van bloemen van een smeerwortel. Heeft lang gebloeid. Super mooi!
Groet,
Marijke

Herman

Dankjewel voor je interessante verhaal over de smeerwortel. Ik ben niet zo van het reageren maar ik wil toch even kwijt dat ik je blog elke keer met heel veel plezier lees. Dankjewel!

Carine p

Dag Diana,
Gewoon even ter info, de pagina van landgoed de Wildert qua smeerwortel klopt niet meer. Pagina niet gevonden.
Grt
Carine

Rob en Joyce Landgoed de Wildert

Ja hoor, onze website klopt wel gewoon http://www.landgoeddewildert.nl
Onder het hoofdstuk nieuws kan je het artikel vinden https://www.landgoeddewildert.nl/nieuws/russische-smeerwortel

Rob en Joyce Landgoed de Wildert

Super, je bent geweldig !

C Tamminga-Maas

Hallo Diana,
In het maandblad Landleven las ik het artikeltje wat je schreef over zaaitrays.
Bedankt voor deze tip, ze zijn erg fijn lekker stevig nu kan ik eindelijk mijn kapotte oude opruimen.
Groet, Rina

Hanneke

Ik wil me hier graag even bij aansluiten. Ik heb afgelopen jaar een paar van deze trays gekocht, in verschillende maten, en ze zijn gewoon perfect. In tegenstelling tot alle andere trays die ik ooit heb gekocht is er nul slijtage, ik denk dat ze waanzinnig lang mee gaan. Ook het uitplanten van zaailingen is veel makkelijker. Heel veel dank voor de tip!

Pieta

Mijn Russische Smeerwortel maakt af en toe een uitloper. Maar dit is niet erg hinderlijk, uitspitten en je hebt een nieuwe erbij ( om uit te delen).

Hetty

Wat een leuk artikel. ik heb meerdere planten en gebruik ze vooral om naar te kijken en voor op de composthoop. soms maak ik een crème van de wortelstokken. in het Duits heet deze plant ‘Beinheil’, de helende eigenschappen op kneuzingen en botbreuken is al eeuwen bekend. Ook buiten Europa. Ik heb ooit een aantal jaren in Ghana gewoond en zag daar een traditionele ‘bonesetter’ aan het werk. Ongecompliceerde botbreuken worden daar niet in het ziekenhuis behandeld maar door zo een bonesetter. Hun resultaten zijn even goed, zo niet beter dan een westerse behandeling. Als de breuk complex is dan sturen ze iemand door naar een ziekenhuis. Ik heb nog foto’s van de behandeling van een jongetje met een gebroken pols. Er gaan dan verse kruiden op met zwachtels. Raad eens welke bladeren je ook op de foto ziet? Die van de smeerwortel. Zo leuk.

Monique

En ook in nieuw zeeland. Bladeren op de breuk en een zwachtel met spalk er om

Noor

Razend interessant! Wie had gedacht dat deze gangbare plant zoveel verschillende toepassingen heeft. Ikzelf ben erg gecharmeerd door de looks van Symphytum azureum. De lichtblauwe kleur van deze bloemetjes is echt een van de aller mooiste kleuren blauw die er bestaat in de tuin.

Deze plant heeft het allemaal. Smeerwortel, de alleskunner!

Iedereen veel tuinplezier gewenst 🙂

Noor van http://www.wildi.nl

Ellen

Ha Diana,
In welk jaargetijde kun je de plant het beste delen of vermeerderen?
Met vriendelijke groet, Ellen

Lida

Ha Diana, ik kom hier je verhaal over smeerwortel tegen. Ik durf het eigenlijk niet aan om m in de tuin te gaan zetten, hoewel ik blad en bloem mooi vind. Dat je m eigenlijk niet meer uit de grond kunt verwijderen vanwege die wortel-woekering deed me nadenken: zou de plant in een pot óók dezelfde eigenschappen hebben?
Anders vind ik de plant / het blad / de bloem al natuurlijk en mooi genoeg zonder m medicinaal te gebruiken …

Natasja

Hoi Diana,
Hoeveel Russische smeerwortel planten heb je nodig voor bijvoorbeeld 1m2 mulch?
Ik ben een tuinplan aan het maken en ik neem deze kanjer er graag in mee 🙂
Groetjes Natasja

Meld je aan voor de nieuwsbrief

Naar de reacties